fAInelekcje

Pomoce:

---

1. Wprowadzenie do scenariusza

Opowiadanie Olgi Tokarczuk „Profesor Andrews w Warszawie” to wyjątkowe narzędzie, pozwalające na głęboką pracę z tekstem literackim na zaawansowanych poziomach nauczania. Niniejszy scenariusz został zaprojektowany, aby przeprowadzić uczniów przez wielowymiarową narrację, która w mistrzowski sposób łączy perspektywę zagubionego w obcym mieście cudzoziemca z kluczowym momentem w najnowszej historii Polski – wprowadzeniem stanu wojennego. Celem zajęć jest nie tylko zrozumienie warstwy fabularnej utworu, ale przede wszystkim rozwinięcie kompetencji interkulturowych i mediacyjnych. Poprzez analizę doświadczeń bohatera, skonfrontowanego z absurdem niezrozumiałej dla niego rzeczywistości, studenci uczą się odczytywać ukryte kody kulturowe, historyczne i symboliczne, co otwiera drogę do głębszego poznania polskiej mentalności i historii. Aby w pełni wykorzystać potencjał dydaktyczny opowiadania, lekcja została oparta na precyzyjnie zdefiniowanych celach.

2. Metryczka lekcji

Temat lekcji: Cudzoziemiec w labiryncie historii – Analiza opowiadania „Profesor Andrews w Warszawie” Olgi Tokarczuk

Cele lekcji:

Strategiczne znaczenie w procesie dydaktycznym ma precyzyjne zdefiniowanie celów, które wyznaczają kierunek pracy i pozwalają na świadome kształtowanie kompetencji studentów. W przypadku analizy tak bogatego tekstu, jakim jest opowiadanie Olgi Tokarczuk, cele te obejmują trzy kluczowe, wzajemnie przenikające się obszary: rozwój językowy, poszerzenie wiedzy o kulturze Polski oraz budowanie świadomości i wrażliwości interkulturowej.

Cele językowe (Kompetencje lingwistyczne):

• Rozpoznawanie i stosowanie słownictwa związanego z wyrażaniem emocji i stanów psychicznych (np. zagubienie, niepokój, konsternacja, poczucie absurdu, rozpacz).

• Poznawanie i utrwalanie leksyki opisującej realia życia codziennego w PRL-u (np. kolejka, puste półki, czołg, wóz opancerzony).

• Rozwijanie umiejętności opisu przestrzeni miejskiej, w szczególności w kontekście odczuć bohatera (np. szare bloki, smutne, rozwlekłe przestrzenie, obskurne pomieszczenie).

• Analizowanie języka opisującego stany psychiczne bohatera, jego wewnętrzne monologi i próby racjonalizacji niezrozumiałej rzeczywistości.

Cele kulturowe (wiedza o Polsce):

• Wyjaśnianie podstawowych faktów i konsekwencji wprowadzenia stanu wojennego na podstawie tekstu i materiałów dodatkowych.

• Identyfikowanie elementów lingwakultury PRL-u, takich jak zjawisko „społeczeństwa kolejki”, gospodarka niedoboru (puste półki, ocet jako jedyny towar) czy specyfika sklepów Pewex.

• Interpretowanie symboliki wybranych polskich tradycji, w szczególności związanych ze Świętami Bożego Narodzenia (rola karpia w kulturze).

Cele interkulturowe i mediacyjne (kompetencje komunikacyjne):

• Analizowanie zderzenia kultur na przykładzie konfrontacji zachodniego porządku (reprezentowanego przez profesora) ze wschodnioeuropejską rzeczywistością bloku komunistycznego.

• Rozwijanie empatii wobec doświadczenia cudzoziemca zagubionego w obcym kraju, pozbawionego podstawowych narzędzi komunikacji.

• Identyfikowanie i omawianie barier komunikacyjnych (językowych, kulturowych, systemowych) na podstawie perypetii bohatera.

• Formułowanie i negocjowanie „strategii przetrwania” w nowym, nieznanym środowisku kulturowym.

Osiągnięcie tych celów będzie możliwe dzięki realizacji starannie zaplanowanych zadań, które krok po kroku wprowadzą uczniów w świat przedstawiony utworu.

Przebieg zajęć (2 x 90 minut)

Lekcja została podzielona na logiczne, następujące po sobie fazy, zaprojektowane tak, aby stopniowo budować zrozumienie tekstu i jego kontekstu. Proces dydaktyczny prowadzi uczniów od aktywizacji ich osobistych doświadczeń, poprzez przygotowanie historyczno-kulturowe i pracę z tekstem, aż po głęboką analizę symboliki, syntezę wniosków i rozwój kompetencji mediacyjnych.

3. Część I: Wejście w świat opowiadania (90 minut)

3.1. Faza wstępna: Doświadczenie obcości (15 min)

Nauczyciel inicjuje dyskusję w małych grupach, aby aktywizować osobiste doświadczenia studentów związane z tematem obcości i zagubienia.

Polecenie dla uczniów: Porozmawiajcie w grupach, odpowiadając na poniższe pytania. Podzielcie się swoimi doświadczeniami i przemyśleniami.

• Czy kiedykolwiek czuliście się zagubieni w nowym, obcym miejscu? Co było najtrudniejsze w tej sytuacji?

• Jakie emocje towarzyszą człowiekowi, który nie może porozumieć się w lokalnym języku?

• Jak rozumiecie pojęcie „szok kulturowy”? Czy doświadczyliście go kiedyś?

3.2. Praca przed lekturą: Klucze do zrozumienia kontekstu (30 min)

Celem tej fazy jest wyposażenie uczniów w minimalną wiedzę kontekstową, niezbędną do zrozumienia realiów, w jakich znalazł się bohater.

A.  Słownictwo historyczne: Nauczyciel rozdaje uczniom karty pracy z pojęciami w jednej kolumnie i definicjami w drugiej. Zadaniem uczniów jest praca w parach w celu dopasowania terminów do ich objaśnień, co aktywizuje ich wiedzę i stymuluje dyskusję przed podaniem prawidłowych odpowiedzi.

Pojęcie	Krótkie objaśnienie
stan wojenny	Okres (1981–1983), w którym władzę w Polsce przejęło wojsko, zawieszono prawa obywatelskie i wprowadzono liczne ograniczenia (np. godzinę milicyjną).
PRL (Polska Rzeczpospolita Ludowa)	Oficjalna nazwa państwa polskiego w latach 1952–1989, charakteryzującego się systemem komunistycznym i gospodarką niedoboru.
czołg	Pojazd wojskowy, którego obecność na ulicach miast była szokującym symbolem przejęcia władzy przez armię.
kolejka	Długi szereg ludzi czekających na zakup towarów, których brakowało w sklepach; charakterystyczny element życia codziennego w PRL.
puste półki	Widok półek w sklepach, na których często brakowało podstawowych produktów; symbol kryzysu gospodarczego.
WRON („wrona”)	Skrót od Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego, organu sprawującego władzę w stanie wojennym. Nazwa potocznie i pogardliwie kojarzona z ptakiem – wroną.

B. Kontekst wizualny: Nauczyciel wyświetla słynną fotografię Chrisa Niedenthala „Czas Apokalipsy” (czołg SKOT przed kinem „Moskwa”).

C.  Polecenie dla studentów: Przyjrzyjcie się uważnie fotografii i odpowiedzcie na pytania:

    ◦ Co widzicie na zdjęciu? Jakie elementy przyciągają waszą uwagę?

    ◦ Jakie elementy wydają się do siebie nie pasować? Dlaczego to połączenie jest zaskakujące?

    ◦ Jaki nastrój tworzy ta fotografia? Jakie emocje wywołuje?

4. Praca z tekstem: Pierwsze spotkanie z profesorem (45 min)

A. Uczniowie wspólnie z nauczycielem czytają na głos pierwsze fragmenty opowiadania (do momentu, gdy profesor budzi się w niedzielę i widzi przez okno czołg).

B. Następnie uczniowie pracują w parach, aby na podstawie przeczytanego fragmentu scharakteryzować postać.

Polecenie dla uczniów:

• Kim jest bohater?

• Skąd pochodzi i jaki jest jego zawód?

• W jakim celu przyjechał do Polski?

• Jakie ma wyobrażenia o Polsce i Polakach przed przylotem?

C.  Symboliczny sen: Nauczyciel prosi uczniów o odnalezienie fragmentu opisującego sen profesora i zapoznanie się z nim.

D.  Polecenie dla uczniów: Odszukajcie fragment o śnie z wroną. Jak profesor interpretuje ten sen? Dlaczego jest z niego zadowolony? (Zaznaczamy, że do symboliki tego snu wrócimy na kolejnych zajęciach).

E. Śledzenie wydarzeń: Uczniowie porządkują chronologicznie wydarzenia. Można je zapisać.

Polecenie dla uczniów: Ułóżcie na osi czasu kluczowe wydarzenia od przylotu profesora do Warszawy do momentu, gdy budzi się w niedzielę rano.

Na zakończenie pierwszej części zajęć nauczyciel informuje, że na następnej lekcji, po przeczytaniu całości opowiadania w domu, grupa zagłębi się w jego symboliczną warstwę i przeanalizuje dalsze losy zagubionego bohatera.

5. Część II: Analiza i interpretacja (90 minut)

5. Faza wstępna: Rekapitulacja i problemy z lektury (15 min)

A. Nauczyciel prosi uczniów o krótkie przypomnienie fabuły w parach, a następnie inicjuje dyskusję na forum.

Polecenie dla uczniów: W parach streśćcie sobie nawzajem dalsze losy profesora Andrewsa. Następnie wspólnie zastanówmy się: Które fragmenty lub słowa w tekście były dla was najtrudniejsze do zrozumienia? Czy jakieś zachowania bohaterów wydały wam się dziwne lub niezrozumiałe?

B. Analiza tekstu: Odkrywanie warstw znaczeniowych (50 min)

Uczniowie pracują w małych grupach nad zadaniami analitycznymi, które pomogą im odkryć głębsze znaczenia utworu.

1. Warszawa jako labirynt: Grupy analizują obraz miasta w opowiadaniu. Polecenie: Odszukajcie w tekście fragmenty opisujące Warszawę i odczucia profesora związane z miastem (np. „smutne rozwlekłe przestrzenie”, „równe bryły budynków”, „wszystkie miały ten sam kolor”). Na podstawie cytatów uzasadnijcie tezę: „Warszawa w opowiadaniu jest przedstawiona jako nieprzyjazny, przytłaczający labirynt”.

    ◦ Pytanie pogłębiające: W jaki sposób można porównać podróż Andrewsa po Warszawie do wędrówki Dantego po piekle? Zwróćcie uwagę na brak przewodnika (Beatrycze/Wergiliusza).

2. Lingwakultura PRL-u: Grupy identyfikują elementy charakterystyczne dla epoki. Polecenie: Uzupełnijcie listę zjawisk i przedmiotów z rzeczywistości PRL-u, które napotkał profesor, odnajdując odpowiednie fragmenty w tekście:

    ◦ kolejka po... (chleb, karpia, choinkę)

    ◦ puste półki, na których jest tylko... (ocet i musztarda)

    ◦ żywy karp w... (wannie)

    ◦ sklep Pewex (sklep za kratami), gdzie... (można było kupić zachodnie towary za dolary lub bony, co czyniło go niedostępnym dla większości Polaków)

    ◦ niedziałający... (telefon)

C. Analiza symboli: Grupy interpretują kluczowe symbole. Polecenie: Uzupełnijcie tabelę, proponując interpretacje dla podanych symboli.

Symbol	Interpretacja
Wrona	Dla profesora, zgodnie z jego szkołą psychologiczną, senny symbol pozytywnej zmiany; w polskiej rzeczywistości – prorocza i ironiczna zapowiedź nieszczęścia, aluzja do WRON (Wojskowej Rady Ocalenia Narodowego).
Karp	Symbol polskiej tradycji, absurdu (żywa ryba w wannie), a dla bohatera – kluczowy moment katharsis, niewerbalnego porozumienia i metafizycznego wglądu w obcość, prowadzący do emocjonalnego przełomu.
Niedziałający telefon	Symbol odcięcia od świata, braku komunikacji, kontroli państwa nad obywatelami i wszechobecnego chaosu.

D. Podróż w głąb siebie: Grupy analizują psychologiczną degradację bohatera. Wprowadzenie lektora: Przed przystąpieniem do zadania nauczyciel szkicuje na tablicy uproszczoną piramidę potrzeb Maslowa, lub wyświetla ilustrację wyjaśniając jej poszczególne poziomy (od fizjologicznych po samorealizację). Podkreśla, że teoria ta może służyć jako narzędzie do analizy psychologicznej podróży bohatera literackiego. Polecenie: Profesor Andrews przyjeżdża do Polski jako człowiek sukcesu, znajdujący się na szczycie piramidy potrzeb (samorealizacja, prestiż). Sytuacja, w jakiej się znalazł, sprowadza go na sam dół – do walki o podstawowe potrzeby fizjologiczne i bezpieczeństwo. Znajdźcie w tekście fragmenty ilustrujące tę degradację (np. obsesyjne myślenie o jedzeniu, poczucie upokorzenia w barze, atawistyczny lęk na widok żołnierzy).

D. Faza końcowa: Synteza i mediacja (25 min)

Celem tej fazy jest podsumowanie wniosków i przełożenie ich na praktyczne kompetencje komunikacyjne i interkulturowe.

1. Strategie przetrwania cudzoziemca: Grupy tworzą praktyczną listę porad. Polecenie: Na podstawie doświadczeń profesora Andrewsa stwórzcie listę pt. Strategie przetrwania w obcym środowisku kulturowym. Co można zrobić, gdy znajdziemy się w podobnej sytuacji?

    Przykłady: Obserwuj zachowania lokalnych mieszkańców, aby zrozumieć normy. Próbuj nawiązać kontakt za pomocą komunikacji niewerbalnej (gesty, mimika). Nie bój się prosić o pomoc, nawet jeśli jest to trudne. Ufaj swojemu instynktowi, ale bądź otwarty na nowe doświadczenia.

E. Dyskusja podsumowująca: Nauczyciel moderuje dyskusję na forum. Pytania do dyskusji:

    ◦ Czego uczy nas historia profesora Andrewsa?

    ◦ Czy jego doświadczenie zagubienia i wyobcowania jest uniwersalne?

    ◦ Jakie rady dalibyście osobie, która po raz pierwszy wybiera się do zupełnie obcego kraju i kultury?

Analiza literatury staje się w ten sposób pretekstem do ważnych rozmów o uniwersalnych ludzkich doświadczeniach, takich jak strach, samotność, ale także potrzeba kontaktu i solidarności.

F. Propozycja pracy domowej

Uczniowie mogą wybrać jedno z dwóch zadań, dopasowując je do swoich zainteresowań i poziomu zaawansowania.

1. Zadanie kreatywne: Napisz krótką kartkę z pamiętnika profesora Andrewsa, którą zredagował po powrocie do Londynu. Opisz w niej swoje wspomnienia, refleksje i emocje związane z trzydniowym pobytem w Warszawie.

2. Zadanie analityczne: Wybierz jeden z kluczowych symboli w opowiadaniu (karp, labirynt, wrona) i napisz krótki akapit (150-200 słów), w którym szczegółowo wyjaśnisz jego znaczenie w kontekście całego utworu i doświadczeń głównego bohatera.