Kluczowe pojęcia i idee średniowiecza
Uniwersalizm epoki
Fundamentalną cechą, która definiowała kulturę średniowiecznej Europy, był jej uniwersalizm. Był to pogląd, według którego cała cywilizacja chrześcijańska opierała się na wspólnych, ponadnarodowych filarach, tworząc jeden, spójny światopogląd. Jego podstawę stanowiły:
• Jedna religia: Absolutna dominacja chrześcijaństwa i potęga Kościoła katolickiego, który był nie tylko instytucją duchową, ale także polityczną, kulturalną i naukową, kształtującą każdy aspekt życia.
• Jeden język: Rola łaciny jako uniwersalnego języka liturgii, nauki, dyplomacji i literatury. Umożliwiała ona komunikację i wymianę myśli między uczonymi z różnych zakątków kontynentu.
• Jeden styl: Brak wyraźnie zarysowanych kultur narodowych w dzisiejszym rozumieniu. Dzieła sztuki, architektury i literatury tworzono według wzorców wypracowanych i rozpowszechnianych głównie przez duchowieństwo, co prowadziło do dużej jednolitości stylistycznej w całej Europie.
Ten potężny gmach uniwersalizmu wzniesiono na solidnym fundamencie filozoficznym, którego kamieniem węgielnym była idea teocentryzmu.
Teocentryzm
Teocentryzm (z gr. Theo – Bóg, kentron – centrum) to pogląd filozoficzny i światopogląd, w którym Bóg stanowi centrum i ostateczny cel zainteresowania człowieka. W myśl tej idei wszystkie sprawy ziemskie, materialne i doczesne były postrzegane jako etap przejściowy – pielgrzymka ku wieczności. Doczesne troski były podporządkowane nadrzędnemu celowi życia, jakim było dążenie do zbawienia. Umartwianie ciała i rezygnacja z ziemskich przyjemności stanowiły drogę do oczyszczenia duszy i zbliżenia się do Boga.
Augustynizm
Augustynizm: Filozofia stworzona przez św. Augustyna, głęboko zakorzeniona w neoplatonizmie, zakładała, że człowiek jest istotą tragiczną, rozdartą między sferą duchową a cielesną. Dualizm duszy i ciała sprawia, że człowiek nieustannie zmaga się z dążeniem do świętości i pokusami świata ziemskiego. Z tego wewnętrznego konfliktu św. Augustyn wywodził wniosek, że pełne szczęście i spokój są niemożliwe do osiągnięcia na ziemi, a człowiek może je znaleźć jedynie w Bogu po śmierci.
Tomizm
Tomizm: Doktryna św. Tomasza z Akwinu stanowiła monumentalną syntezę filozofii Arystotelesa z doktryną chrześcijańską. Prezentowała bardziej optymistyczną wizję, której kluczowe założenia to:
◦Możliwość poznania Boga nie tylko przez wiarę, ale także za pomocą rozumu i obserwacji świata, który jest Jego dziełem.
◦ Hierarchiczna budowa świata, tzw. „drabina bytów”, na której każdy element – od materii nieożywionej, przez rośliny, zwierzęta, aż po człowieka i anioły – ma swoje ściśle określone miejsce, zmierzając ku Bogu na szczycie hierarchii.
◦ Przekonanie, że wszystko, co istnieje, jest z natury dobre, ponieważ zostało stworzone przez Boga. Zło nie jest samodzielnym bytem, lecz jedynie brakiem dobra.
Franciszkanizm jako wzorzec osobowy i ideał ascety
Franciszkanizm jest ściśle związany z postacią św. Franciszka z Asyżu. W kulturze średniowiecznej św. Franciszek z Asyżu jest przedstawiany jako jeden z głównych wzorców ascety. Wzorzec świętego (ascety) charakteryzował się tym, że człowiek ten całkowicie oddaje się w ręce Boga i jest bardzo pobożny. Rezygnuje on z dóbr doczesnego świata, żyjąc w ubóstwie, a także umartwia własne ciało, aby oczyścić duszę. Św. Franciszek z Asyżu jest przykładem dla tego wzoru postępowania, podobnie jak św. Aleksy czy św. Jerzy. Franciszek był założycielem zakonu franciszkańskiego.
Zakon Franciszkanów w życiu Kościoła i kulturze: Franciszkanie zostali zatwierdzeni przez papiestwo w XIII wieku jako zakon żebraczy (obok dominikanów). Członkowie tych zakonów ślubowali ubóstwo i utrzymywali się z jałmużny. Zakon franciszkanów powstał w odpowiedzi na odczucia ludzi świeckich, którzy pragnęli powrotu do ewangelicznej prostoty i pustelniczego monastycyzmu wczesnego chrześcijaństwa, chcąc żyć jak pierwsi apostołowie. Na szeroką skalę działalność franciszkanów (obok cystersów i dominikanów) przyczyniła się do rozwoju kultury w średniowiecznej Europie, gdzie głównymi ośrodkami życia umysłowego były klasztory.
Franciszkanizm w literaturze: Jednym z najbardziej znanych dzieł hagiograficznych, czyli literatury opisującej życie świętych, są „Kwiatki Świętego Franciszka”. Celem hagiografii jest stworzenie wzorca osobowego świętego
Scholastyka
Główną metodą naukową i filozoficzną średniowiecza była scholastyka. Polegała ona na rozumowym udowadnianiu dogmatów wiary i prawd objawionych. Uczeni scholastycy, z Arystotelesem jako najwyższym autorytetem w dziedzinie logiki, dążyli do wykazania, że prawdy wiary nie są sprzeczne z rozumem. Ich praca opierała się na ścisłym zaufaniu do autorytetu Biblii i Ojców Kościoła.
Teologiczne fundamenty nie były jedynie abstrakcyjnymi zasadami; były aktywnie rozpowszechniane i utrwalane poprzez główne medium średniowiecznej kultury: słowo pisane, które służyło jako bezpośrednie narzędzie wiary.
Cechy charakterystyczne literatury
Najważniejsze cechy średniowiecznego piśmiennictwa można ująć w następujących punktach:
• Anonimowość: Wielu autorów nie podpisywało swoich dzieł. Tworzyli oni ad maiorem Dei gloriam – „na większą chwałę Bożą” – a nie dla własnej, ziemskiej sławy. Akt twórczy postrzegano nie jako formę indywidualnej ekspresji, lecz jako rzemiosło w służbie wyższej, boskiej prawdy.
• Dydaktyzm i parenetyzm: Niemal wszystkie utwory miały na celu pouczanie odbiorcy (dydaktyzm) oraz propagowanie idealnych wzorców postępowania (parenetyzm). Literatura kreowała i promowała wzorce osobowe doskonałego świętego, rycerza i władcy, które miały inspirować czytelników do naśladowania.
• Dwujęzyczność: W piśmiennictwie europejskim współistniały dwa języki. Dominowała łacina jako uniwersalny język Kościoła i nauki, ale stopniowo coraz większą rolę zaczęły odgrywać języki narodowe, w których również powstawały dzieła literackie.
Hagiografia
Hagiografia: Był to gatunek piśmiennictwa opisujący żywoty świętych (vitae). Jego głównym celem było przedstawienie wzorca osobowego ascety – człowieka, który poprzez wyrzeczenie się dóbr doczesnych i umartwianie ciała dąży do osiągnięcia świętości. Sztandarowym przykładem hagiografii w literaturze polskiej jest Legenda o Świętym Aleksym.
Historiografia
Historiografia (kronikarstwo): Gatunek ten obejmował kroniki i roczniki, które opisywały najważniejsze wydarzenia z życia państw i ich władców. Wydarzenia te były często interpretowane w kluczu opatrznościowym, jako realizacja boskiego planu. Do najważniejszych przykładów polskiej historiografii należą Kroniki Galla Anonima oraz Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego Jana Długosza.
fAInelekcje 