fAInelekcje

Scenariusze lekcji: Analiza dramatu „Tango” Sławomira Mrożka

Temat: Antynomie wolności w nowoczesnym świecie. Sławomir Mrożek, Tango.

Grupa docelowa: Szkoła ponadpodstawowa, liceum ogólnokształcące, technikum (zarówno zakres podstawowy, jak i rozszerzony).

Lektura obowiązkowa: Sławomir Mrożek, Tango.

Cele operacyjne

Uczeń:

1. Wyjaśnia, w jaki sposób Sławomir Mrożek ujmuje w Tangu problem wolności.

2. Interpretuje tekst krytycznoliteracki dotyczący Tanga.

3. Wyjaśnia, na czym polega antynomia wolności w kontekście rewolucji postmodernistycznej.

Wymagania podstawy programowej (Wybrane obszary)

Lekcja ma na celu kształcenie umiejętności w zakresie:

• Czytania i rozumienia treści lektur obowiązkowych (I.1.8).

• Analizowania i interpretowania sposobów kreowania świata przedstawionego (I.1.10).

• Przetwarzania i hierarchizowania informacji z różnych tekstów (I.2.1).

• Formułowania tez i argumentów (III.1.1).

• Rozpoznawania w utworach cech prądów literackich i artystycznych (np. teatr absurdu, groteska) oraz odczytywania ich funkcji (zakres rozszerzony).

• Porządkowania informacji wokół problemu i wykorzystywania ich w wypowiedziach (IV.2).

Metody i formy pracy

• Strategie nauczania: konstruktywizm, konektywizm.

• Metody i techniki: z użyciem e-podręcznika, ćwiczenia przedmiotowe, rozmowa kierowana.

• Formy pracy: praca indywidualna, praca w parach, praca w grupach, praca całego zespołu klasowego.

• Środki dydaktyczne: komputery z dostępem do internetu, zasoby multimedialne (w tym audiobook), tablica interaktywna.

——————————————————————————–

Przebieg lekcji

Faza wprowadzająca (Przed lekcją)

1. Przygotowanie: Nauczyciel udostępnia e-materiał „Antynomie wolności w nowoczesnym świecie. Sławomir Mrożek, Tango” ZPE.

2. Lektura: Uczniowie mają za zadanie zapoznać się z fragmentem utworu Tango (np. dialog między Arturem a Stomilem o wolności) oraz przygotować wstępne informacje kontekstowe.

3. Przekład intersemiotyczny: Chętny uczeń przygotowuje utwór muzyczny (np. tango La Cumparsita) jako ilustrację dźwiękową do fragmentu dramatu, uzasadniając swój wybór.

4. Ustalenie celów: Wyświetlenie tematu, celów zajęć oraz wspólne ustalenie kryteriów sukcesu.

Faza realizacyjna (Główne działania)

1. Prezentacje uczniowskie i dyskusja: Wybrany uczeń (lub uczniowie) prezentują efekty swojej pracy (np. kontekst historycznoliteracki Tanga, utwór muzyczny). Prowadzenie dyskusji i wspólne omówienie.

2. Analiza i interpretacja w grupach: Uczniowie dzielą się na 4-osobowe grupy. Praca przebiega w kilku etapach:

    ◦ Wstępne rozpoznanie: Określenie elementów świata przedstawionego (postaci, akcja, czas). Akcja dotyczy konfliktu pokoleń i rozpadu wartości w mieszkaniu Stomilów, rozgrywa się w ciągu około dwóch dób w połowie XX wieku.

    ◦ Ogólny sens utworu: Uznanie, że Tango jest dramatem groteskowym i polityczną parabolą, poruszającą kwestie społeczne, obyczajowe i polityczne.

    ◦ Ukształtowanie wypowiedzi: Określenie cech gatunkowych (dramat absurdu, groteska, tragikomedia) i dominanty kompozycyjnej.

    ◦ Postawienie tezy interpretacyjnej: Dyskusja z przywołaniem argumentów na temat tego, jak wolność (rozumiana jako odrzucenie wszelkich norm) prowadzi do zniewolenia/anarchii, a następnie do totalitaryzmu (triumf Edka).

    ◦ Przywołanie kontekstów: Konteksty historycznoliterackie (np. teatr absurdu, Witkacy, Wyspiański – Wesele i motyw chocholego tańca/tanga), filozoficzne (postmodernizm, nihilizm Artura), estetyczne oraz wynikające z własnego doświadczenia ucznia.

3. Utrwalanie wiedzy i umiejętności: Uczniowie w parach rozwiązują ćwiczenia zawarte w sekcji „Schemat” (dotyczące np. antynomii wolności w kontekście rewolucji postmodernistycznej). Następnie omawiają rozwiązania w większych grupach, przygotowując spójną argumentację do zaprezentowania na forum klasy.

Faza podsumowująca

1. Omówienie zadań: Wspólne omówienie wyników pracy z ćwiczeń.

2. Ocena i samoocena: Nauczyciel dokonuje oceny pracy wybranej grupy i wybranych uczniów. Uczniowie dokonują samooceny współpracy w zespole.

Praca domowa

Zapoznaj się z audiobookiem (lub tekstem Małgorzaty Sugiery –https://zpe.gov.pl/a/audiobook/DrPtNkjTz). Badaczka zadaje pytanie: „Dlaczego Mrożek wybrał właśnie tango?”. Odpowiedz na nie na podstawie jej tekstu, uwzględniając symbolikę tańca jako wyzwania rzuconego konwencjom (tango Stomila) oraz jako dyktatu siły (tango Edka z Eugeniuszem.

ROZWIĄZANIE PRACY DOMOWEJ:

Sławomir Mrożek wybrał tango jako centralny motyw i tytuł swojego dramatu, nadając mu głęboką symbolikę na różnych płaszczyznach interpretacyjnych.

1. Symbolika tańca jako wyzwania rzuconego konwencjom (Tango Stomila)

W kontekście konfliktu pokoleń i rewolucji obyczajowej, którą przeprowadziło pokolenie Stomila i Eleonory, tango symbolizuje wyzwolenie i bunt przeciwko starym zasadom moralnym.

• Bunt i wolność: Stomil, przedstawiciel pokolenia awangardy artystycznej, wspomina Arturowi, że kiedyś trzeba było wiele odwagi, żeby zatańczyć tango. W tamtych czasach (przed rewolucją obyczajową) zatańczenie tanga było nie lada wyczynem i wyzwaniem, wiązało się z ryzykiem potępienia i sankcji ze względu na jego erotyczne napięcie i wyuzdane figury.

• Odrzucenie hipokryzji: Taniec ten, wywodzący się z przedmieść biednego Buenos Aires i tańczony początkowo przez najuboższych robotników i bezrobotnych, burzył symboliczny porządek życia społecznego. Stomil, tańcząc tango w młodości, rzucał wyzwanie całej kulturze europejskiej, zdzierając zasłony wyszukanych, ideologicznych hipokryzji, za którymi ukryto prawdę o ludzkiej naturze.

• Triumf natury: Tango świętowało zwycięstwo nowego rozumienia wolności jako nieskrępowanej niczym ekspresji potrzeb i popędów organizmu.

W tym ujęciu tango symbolizowało dla pokolenia Stomila wszystko, przeciwko czemu buntował się Artur, w tym upadek moralny, wyuzdanie seksualne oraz wyższość kultury masowej nad sztuką.

2. Symbolika tańca jako dyktatu siły i totalitaryzmu (Tango Edka)

Tytułowe tango, wykonywane w scenie finałowej przez Edka i Eugeniusza („La cumparsita”), stanowi symboliczną kulminację i ostrzeżenie.

• Triumf siły: W finale to Edek prowadzi w tańcu Eugeniusza nad trupem Artura, który stał się ofiarą swojej idei. To symbolizuje ostateczne zwycięstwo prymitywnej siły fizycznej i brutalności (uosabianej przez Edka) nad intelektem i kulturą (reprezentowaną przez Artura i Eugeniusza).

• Zmiana znaczenia: Gdy plebejski Edek tańczy z kruchym Eugeniuszem, z tańca wyparowuje cały sensualizm i zostaje czysty dyktat siły, zmieniając tango w wymowną figurę więzienia. Wyzwolona z okowów konwencji natura kończy okres przejściowej anarchii nową hierarchią, w której jedynym prawem jest wola silniejszego.

• Parabola polityczna: Taniec ten jest interpretowany jako metafora procesów społeczno-politycznych, w szczególności jako ostrzeżenie przed systemami totalitarnymi. Edek symbolizuje chamstwo, brak zasad i niewykształcone warstwy społeczeństwa (robotników i chłopów), które dochodzą do władzy, opierając się na przemocy i terrorze.

• Degradacja symbolu: Jak zauważa Ewa Wiegandt, tango w finale uległo degradacji i profanacji. Choć Edek tańczy „klasycznie, z wszystkimi figurami i przejściami tanga popisowego”, taniec ten nie jest tańcem poważnym, lecz reprezentuje kulturę masową, która służy bezmyślnej sile.

3. Kontekst literacki (nawiązanie do Wesela)

Poprzez wybór tańca na finałową scenę, Mrożek nawiązuje do tradycji polskiej literatury, w szczególności do Wesela Stanisława Wyspiańskiego.

• Chocholi taniec: Tango Edka i Eugeniusza jest groteskową reinterpretacją (lub parodią) chocholego tańca z Wesela, który symbolizował marazm Polaków i ich niezdolność do czynu.

• Groteskowa reinterpretacja: Tango jest ironiczne i nonsensowne, łączy patos (wynikający ze znaczenia tańca w polskiej kulturze) z wulgarnością i prymitywizmem. Taniec ten oddaje zwycięstwo siły i bezradność inteligencji wobec totalitaryzmu.

Mrożek, nakazując Edkowi i Eugeniuszowi tańczyć tango La Cumparsita, tworzy metaforyczny skrót przemian, jakim podlegała Europa przez kilkadziesiąt lat. Tango symbolizuje zatem ewolucję od buntu i wyzwolenia ku anarchii, a ostatecznie ku totalitarnemu porządkowi narzuconemu siłą.

---

Temat: „Tango” Sławomira Mrożka – dramat w konwencji absurdu, czyli upadek wartości i triumf brutalnej siły. Analiza groteski i interpretacja finału.

Lektura: Tango Sławomira Mrożka (lektura obowiązkowa w zakresie podstawowym).

Epoka: Literatura współczesna.

Czas trwania: 90 minut (dwie jednostki lekcyjne).

——————————————————————————–

Cele lekcji (na podstawie wymagań dla licem/technikum)

Cel ogólny:

Uczeń dokonuje kompleksowej interpretacji dramatu Tango w kontekście ideowym epoki współczesnej i konwencji teatru absurdu.

Cele szczegółowe:

Poziom wymagań	Uczeń potrafi:	Źródło wsparcia
Dostateczny (Podstawowy)	Zrelacjonować treść dramatu i scharakteryzować bohaterów jako reprezentantów postaw społecznych. Wyjaśnić, na czym polega odwrócenie ról w rodzinie Stomilów.
Dobry (Rozszerzający)	Zdefiniować cechy teatru absurdu i groteski w kontekście dramatu Mrożka. Omówić problem upadku tradycyjnych wartości i chaosu (postmodernistyczny kryzys wartości).
Bardzo dobry (Dopełniający)	Omówić genezę i groteskową formę buntu Artura (bunt przeciwko brakowi buntu/formy). Omówić relacje między członkami rodziny a Edkiem w kontekście problematyki społecznej.
Celujący (Wykraczający)	Zinterpretować zakończenie utworu (taniec Edka i Eugeniusza) jako parabolę polityczną i triumf prymitywizmu/totalitaryzmu nad intelektem. Wskazać i omówić konteksty literackie (np. Wesele, Witkacy).

——————————————————————————–

Przebieg Lekcji

I. Faza wstępna (ok. 10 minut)

1. Czynności organizacyjne i wprowadzenie.

2. Kontekst epoki: Przypomnienie cech literatury współczesnej i postmodernizmu – zwłaszcza kryzysu wartości i poczucia zagubienia, co jest centralnym zagadnieniem w Tangu.

3. Uruchomienie wiedzy: Krótka ankieta/pytania o pierwsze wrażenia po lekturze: Co najbardziej dziwi w świecie Artura? Kto tak naprawdę jest tradycjonalistą, a kto rewolucjonistą? Wskazanie, że Artur jest młodym intelektualistą, studentem trzech fakultetów, próbującym przywrócić porządek.

II. Faza realizacyjna – Analiza dramatu (ok. 70 minut)

A. Tango jako teatr absurdu i groteska (ok. 25 minut)

1. Definicja kluczowych pojęć: Wprowadzenie definicji teatru absurdu jako nurtu charakteryzującego się brakiem logicznego związku między scenami, groteskowym przedstawieniem rzeczywistości oraz łączeniem tragizmu i komizmu.

2. Analiza przestrzeni: Omówienie scenografii – chaotyczne, zagracone mieszkanie (katafalk, wózek dziecięcy, suknia ślubna) symbolizuje rozpad wartości i norm społecznych, czyli świat zdekonstruowanych wartości.

3. Groteskowe odwrócenie ról:

    ◦ Dyskusja, na czym polega absurdalność rodziny Stomilów: Artur (młode pokolenie) domaga się porządku, zasad i tradycji; Stomil i Eleonora (starsi) symbolizują awangardę, wyzwolenie, chaos i odrzucenie ograniczeń.

    ◦ Wskazanie przykładów groteski: Eleonora romansuje z Edkiem, a Stomil toleruje to, uznając to za wyraz wolności. Artur karze babcię Eugeniuszę za grę w karty leżeniem na katafalku.

    ◦ W konwencji absurdu, tragizm staje się nośnikiem komedii, a komedia służy do ukazywania wydarzeń dramatycznych. Śmierć babci Eugenii jest odarta z powagi.

B. Bunt Artura i poszukiwanie formy (ok. 20 minut)

1. Artur i paradoks wolności: Artur nie może się zbuntować, ponieważ „w świecie, w którym wszystko wolno, nie ma przeciw czemu się buntować”. Ten totalny brak formy jest dla Artura kaganiecem.

2. Artur jako kontrrewolucjonista: Jego bunt przyjmuje groteskową formę próby powrotu do konwencji i tradycji.

3. Wypowiedź Artura: Analiza fragmentów, w których Artur dąży do narzucenia porządku (np. pomysł ślubu z Alą, mający zmusić rodzinę do tradycyjnego zachowania – ojciec musi się zapiąć).

4. Próba władzy: Po klęsce „formy” (ślub z Alą, która go zdradziła z Edkiem, bo czuła się traktowana instrumentalnie), Artur dochodzi do wniosku, że jedyną ideą, która może zapanować nad chaosem, jest władza/przemoc.

C. Kontekst polityczny i Triumf Edka (ok. 25 minut)

1. Edek jako symbol: Edka, prostaka i brutala, który symbolizuje siłę fizyczną i brutalne przejęcie władzy. Jego zwycięstwo bywa interpretowane jako triumf totalitaryzmu nad demokracją, intelektem i kulturą.

2. Upadek inteligencji: Dramat ukazuje, jak inteligencja (Stomil, Eleonora, Eugeniusz) ponosi klęskę w zderzeniu z brutalną siłą Edka, a ich anarchia i brak wartości prowadzą do rządów silnej ręki.

3. Interpretacja polityczna: Tango może być czytane jako dramat polityczny i ostrzeżenie przed władzą dyktatorską, która rodziła się w XX wieku (komunizm, nazizm).

III. Faza podsumowująca – Interpretacja finału (ok. 10 minut)

1. Analiza sceny końcowej: Edek (ubrany w marynarkę Artura) zabija Artura. Wuj Eugeniusz ulega Edkowi, który oznajmia, że teraz on przejmuje władzę i wszyscy mają go słuchać.

2. Symbolika tytułowego Tanga: Finał wieńczy akcję dramatu. Edek prowadzi w tańcu, wykonując z Eugeniuszem tango La cumparsita nad trupem Artura.

    ◦ Taniec ten to symbol triumfu prymitywizmu (Edek) i kultury masowej nad kulturą wysoką.

    ◦ Jest to również groteskowa reinterpretacja chocholego tańca z Wesela Witkacego/Wyspiańskiego, symbolizująca bezradność inteligencji.

    ◦ Tango symbolizuje pozorność pojęcia „społecznego rozwoju”, który prowadzi społeczeństwo „w przód” i „w tył”.

3. Wnioski: Dramat Mrożka jest profetyczny i uniwersalny, pokazując, że brak wartości i totalna wolność prowadzą jedynie do powstania miejsca na narzucanie władzy poprzez siłę.

Zadanie domowe

Przygotuj się do pisemnej wypowiedzi argumentacyjnej na temat: Problem upadku wartości. Omów zagadnienie na podstawie Tanga Sławomira Mrożka. W swojej odpowiedzi uwzględnij wybrany kontekst literacki (np. „Jądro ciemności” J. Conrada lub „Zbrodnia i kara” F. Dostojewskiego). (Wymaga to odwołania się do koncepcji upadku cywilizacyjnych zasad i przebudzenia „jądra ciemności” jak u Kurtza lub do możliwości podźwignięcia się z upadku jak u Raskolnikowa).

---

MATERIAŁY DLA NAUCZYCIELA/UCZNIA

Wprowadzenie: Sławomir Mrożek i teatr absurdu

Sławomir Mrożek (1930–2013) to jeden z najwybitniejszych i najczęściej wystawianych dramaturgów polskiej literatury współczesnej. Jego twórczość, choć głęboko zakorzeniona w absurdach życia w PRL-u, zyskała wymiar uniwersalny, poruszając problemy egzystencjalne, polityczne i kulturowe, które pozostają aktualne do dziś. W 1963 roku pisarz wyemigrował z Polski, a swoje najsłynniejsze dzieło, dramat „Tango”, napisał rok później, przebywając we Włoszech. To właśnie ta perspektywa emigranta pozwoliła mu spojrzeć na polskie realia z dystansem i ująć je w ramy ponadczasowej opowieści o kryzysie wartości, jałowości buntu i mechanizmach władzy.

Twórczość Mrożka wpisuje się w nurt teatru absurdu, który za pomocą deformacji świata i odrzucenia logiki przyczynowo-skutkowej obnażał nonsens ludzkiej egzystencji. Aby ukazać sytuację człowieka „skazanego na bycie nowoczesnym”, Mrożek mistrzowsko posługiwał się groteską i farsą jako narzędziami analitycznymi. Groteska, łącząc sprzeczne żywioły – tragizm z komizmem, wzniosłość z trywialnością – tworzy w „Tangu” atmosferę niepokojącego chaosu, gdzie śmierć babci staje się farsowym zakłóceniem przygotowań do ślubu. Z kolei farsa, oparta na komizmie sytuacji i pomyłek, pod płaszczem humoru skrywa gorzką prawdę o świecie, w którym rewolucja obyczajowa doprowadziła do tak absurdalnej sytuacji, że jedyną formą buntu staje się powrót do tradycji.

„Tango” po raz pierwszy ukazało się w miesięczniku „Dialog” w 1964 roku. Światowa premiera sceniczna odbyła się w tym samym roku w Belgradzie, a polska – rok później w Warszawie. Dramat odniósł ogromny sukces i do dziś pozostaje najsłynniejszym utworem Mrożka, stanowiąc arcydzieło polskiego teatru. Jego siła tkwi w uniwersalnej diagnozie, która zaczyna się od analizy kluczowego, choć przewrotnie ukazanego, motywu: konfliktu pokoleń.

1. Świat postawiony na głowie: Odwrócony konflikt pokoleń i groteskowy obraz rodziny

Centralnym motywem „Tanga” jest konflikt pokoleń, jednak Mrożek przedstawia go w sposób parodystycznie odwrócony. To nie młodzi buntują się przeciwko skostniałym zasadom starszych, lecz odwrotnie – młody idealista Artur walczy o przywrócenie tradycji w świecie zdominowanym przez anarchię i permisywizm pokolenia swoich rodziców. Ta inwersja ról, w której bunt staje się normą, a tradycjonalizm formą buntu, jest kluczowym źródłem groteski w dramacie i punktem wyjścia do głębszej refleksji nad kondycją współczesnego świata.

Pokolenie buntu (Stomil i Eleonora)	Buntownik-tradycjonalista (Artur)
Główne wartości: Absolutna wolność, odrzucenie wszelkich norm, konwencji i zasad. Bunt jest dla nich celem samym w sobie, a swoboda obyczajowa i artystyczna – najwyższym prawem.	Główne wartości: Porządek, zasady, tradycja, forma. Jego celem jest przywrócenie ładu moralnego i społecznego, który został zniszczony przez pokolenie rodziców.
Postawa: Awangardowi artyści, którzy w młodości „rozbijali tradycję”. Eleonora wspomina: „Posiadłeś mnie w oczach mamy i papy, podczas premiery <>, w pierwszym rzędzie foteli, na znak protestu”. Akceptują romans Eleonory z Edkiem jako wyraz „swobody seksualnej”.	Postawa: Frustracja i poczucie bezsilności. Artur nie ma przeciwko czemu się buntować, ponieważ w świecie jego rodziców wszystko jest dozwolone. Woła: „I coście stworzyli? Ten burdel, gdzie nic nie funkcjonuje, bo wszystko dozwolone”.
Cel: Życie bez ograniczeń, ciągły eksperyment i „wychodzenie poza formę”. Jak mówi Stomil: „Wyzwolenie z więzów starej sztuki i starego życia! (…) Rozbijanie starych form, precz z konwencją, niech żyje dynamika!”.	Cel: „Stworzyć” świat na nowo, nadać mu sens poprzez rytuał (ślub) i zasady. Poszukuje norm, które pozwoliłyby mu na autentyczny bunt i określenie własnej tożsamości.

Groteska w dramacie manifestuje się na wielu poziomach, tworząc obraz świata zdeformowanego, absurdalnego i komicznego, a zarazem przerażającego w swoim rozkładzie.

• Przestrzeń: Mieszkanie Stomilów to symbol chaosu i entropii. Wśród wszechobecnego bałaganu leżą obok siebie zakurzone przedmioty, które utraciły swoje symboliczne znaczenie. Stale obecny katafalk po zmarłym dziesięć lat wcześniej dziadku symbolizuje normalizację śmierci i upadek rytuału. Wózek dziecięcy dwudziestopięcioletniego Artura to znak zatrzymanego rozwoju pokolenia, które nigdy nie musiało dorosnąć. Stara, zakurzona suknia ślubna reprezentuje z kolei rozpad świętych wartości, takich jak małżeństwo, które stały się jedynie bezużytecznym rekwizytem.

• Postaci: Bohaterowie są karykaturami, a ich wygląd i zachowanie podkreślają pomieszanie ról i wartości. Babcia Eugenia nosi suknię z trenem i trampki, wuj Eugeniusz łączy żakiet z krótkimi spodenkami, a awangardowy artysta Stomil chodzi w wiecznie rozpiętej piżamie. To zewnętrzne zaniedbanie jest odbiciem ich wewnętrznego rozkładu.

• Język: Dialogi Mrożka zderzają styl wysoki z potocznym, a powagę z absurdem. Komizm słowny budują nonsensowne odpowiedzi (np. „Dziadka nie dało się dłużej trzymać”) czy dosadne powiedzonka babci („Cztery piki skurczybyki!”), które obnażają pustkę komunikacyjną w świecie pozbawionym wspólnych kodów kulturowych.

Odwrócenie konfliktu pokoleń służy Mrożkowi do demaskacji jałowości buntu, który – gdy staje się normą i traci swój punkt odniesienia – sam siebie unicestwia. W świecie, gdzie rewolucja stała się codziennością, jedynym możliwym buntem jest powrót do tradycji. Ta paradoksalna sytuacja prowadzi do głębszego pytania o naturę wolności i jej tragiczne konsekwencje.

2. Jałowość wolności i narodziny tyranii

„Tango” to wnikliwa analiza antynomii wolności – sytuacji, w której dążenie do absolutnej swobody prowadzi do swojego przeciwieństwa: chaosu, zniewolenia i „moralnego przymusu do niemoralności”. Świat bez zasad, wykreowany przez pokolenie Stomila, okazuje się próżnią, w której nie da się budować, a jedynie dryfować w bezładzie. Ta ideowa pustka staje się idealnym gruntem dla narodzin tyranii, która nie potrzebuje uzasadnienia w wartościach, a jedynie w sile.

Artur, próbując przywrócić porządek, ponosi klęskę na każdym etapie swojej misji. Jego działania są desperacką próbą wypełnienia pustki, która okazuje się niemożliwa do zasypania.

1. Przywrócenie formy przez rytuał: Pierwszym pomysłem Artura jest narzucenie rodzinie tradycyjnej, sztywnej formy. Planuje ślub z Alą, który ma być ceremonią odtwarzającą dawny porządek. Szybko jednak okazuje się, że sam rytuał, pozbawiony głębszej treści i autentycznych uczuć, jest pusty. W stanie upojenia alkoholem Artur dochodzi do gorzkiego wniosku: „Forma nie zbawi świata”.

2. Poszukiwanie idei: Po śmierci babci Eugenii, która staje się dla niego symbolem ostatecznego rozpadu, Artur uświadamia sobie, że sama forma nie wystarczy. Potrzebna jest potężna idea, która mogłaby scalić rozbity świat. W akcie desperacji dochodzi do wniosku, że jedyną ideą, którą można stworzyć z niczego, jest władza nad życiem i śmiercią. Ogłasza: „Tylko władza da się stworzyć z niczego. Tylko władza jest, choćby niczego nie było”.

3. Klęska inteligenta: Artur, jako intelektualista i idealista, jest skazany na porażkę. Brakuje mu brutalności i konsekwencji, by zrealizować swoje totalitarne plany. Jest, jak określa to Edek, „za nerwowy”. Jego wewnętrzne rozdarcie, słabość i ostateczne załamanie po zdradzie Ali pokazują tragiczny los inteligenta, który przegrywa w konfrontacji z prostacką siłą. Stomil podsumowuje jego śmierć słowami: „Żył rozumem, ale zbyt namiętnie. Za to zabiło go uczucie, zdradzone przez abstrakcję”.

W próżni, która pozostaje po klęsce Artura, władzę przejmuje Edek. Jego postać to jeden z najważniejszych symboli w dramacie, który można analizować na wielu poziomach.

• Jest uosobieniem prymitywnej, brutalnej siły. Określany jest jako „cham”, „prostak” i „debil”, pozbawiony zasad, poglądów i jakiejkolwiek refleksji.

• To człowiek „z zewnątrz”, który wykorzystuje chaos i słabość inteligencji, aby przejąć kontrolę. Jego obecność w domu jest wynikiem artystycznego eksperymentu Stomila, który zafascynowany jego „prostotą”, nieświadomie wprowadził do rodziny wirusa zniszczenia.

• Jest wcieleniem figury znanej z rosyjskich legend jako „griaduszczyj cham” – nadchodzący prostak. Spełnia historyczną przepowiednię, w której w próżni ideowej nieuchronnie władzę przejmuje bezmyślna, prymitywna siła.

• Staje się metaforą władzy totalitarnej, która nie opiera się na idei, lecz na terrorze i sile fizycznej. Po zamordowaniu Artura Edek wygłasza swój program polityczny, który jest przerażająco prosty: „Widzieliście, jaki mam cios. (…) Tylko posłuch musi być”.

Dramat Mrożka jest uniwersalnym ostrzeżeniem: w próżni ideowej, która powstaje po upadku tradycyjnych wartości, władzę nieuchronnie przejmuje siła, a nie intelekt. Świat pozbawiony formy i zasad nie prowadzi do wolności, lecz do dyktatury chama. Tę tragiczną przemianę dopełnia symboliczna scena finałowa, w której wybrzmiewa tytułowe tango.

3. Symbolika tanga i dialog z tradycją

Tytułowy taniec pojawia się w dramacie w dwóch kluczowych, kontrastujących ze sobą kontekstach. Stanowią one symboliczną klamrę, która zamyka opowieść o tragicznej przemianie kulturowej: od buntu, który niszczy stary świat, po tyranię, która buduje na jego gruzach nowy, znacznie gorszy porządek.

Tango jako symbol buntu (wspomnienia Stomila)

Tango jako symbol zniewolenia (scena finałowa)

Dla pokolenia Stomila tango było aktem transgresji. Ten zmysłowy, obsceniczny taniec, wywodzący się z niskich sfer („knajpy Buenos Aires”), stanowił wyzwanie rzucone mieszczańskim konwenansom i całej kulturze europejskiej. Był symbolem wyzwolenia z okowów tradycji i zwycięstwa natury nad formą. Stomil z dumą pyta Artura: „Czy wiesz, ile trzeba było odwagi, żeby zatańczyć tango?”.

W finałowej scenie Edek, ubrany w za ciasną marynarkę Artura, prowadzi w tańcu wuja Eugeniusza do melodii „La Cumparsita”. Jak zauważa Małgorzata Sugiera, z tańca wyparował cały sensualizm, a „zostaje czysty dyktat siły”. Taniec ten symbolizuje zwycięstwo bezmyślnej, brutalnej siły (Edek) nad uległą i zdegradowaną inteligencją (Eugeniusz). Według Ewy Wiegandt stanowi on zdegradowaną i sprofanowaną wersję „chocholego tańca” – o ile taniec z „Wesela” był symbolem narodowej tragedii, o tyle tango Edka jest „triumfem brutalnej farsy”.

Mrożek, tworząc „Tango”, świadomie nawiązywał do najważniejszych dzieł polskiej literatury, wchodząc z nimi w dialog i dokonując ich przewartościowania w kontekście współczesnych problemów.

• Stanisław Wyspiański, „Wesele”: Finałowy taniec Edka i Eugeniusza jest gorzką parodią chocholego tańca. Symbolizuje podobny marazm i zniewolenie inteligencji. Jednak, jak wskazuje Ewa Wiegandt, u Mrożka symbol ten ulega degradacji i profanacji. Chocholi taniec był symbolem narodowej tragedii, natomiast tango Edka to „triumf brutalnej farsy”, co pogłębia diagnozę kryzysu wartości.

• Witold Gombrowicz („Ferdydurke”, „Ślub”): Mrożek podejmuje Gombrowiczowską problematykę „formy” i „gęby”. Artur, podobnie jak bohaterowie Gombrowicza, desperacko poszukuje formy (ceremonia ślubna), która mogłaby uporządkować bezkształtną i chaotyczną rzeczywistość. Jego klęska pokazuje jednak, że w świecie Mrożka próba ta jest skazana na niepowodzenie.

• William Szekspir, „Hamlet”: „Tango” bywa odczytywane jako parodia „Hamleta”. Artur przypomina duńskiego księcia, który samotnie walczy z moralnym rozkładem swojego „dworu” (rodziny). Eleonora jawi się jako nowa Gertruda, a Edek – jako Klaudiusz, który siłą i podstępem zdobywa władzę po zamordowaniu prawowitego następcy.

Wchodząc w dialog z kanonem polskiej literatury, Mrożek nie tylko bawi się konwencjami, ale przede wszystkim wykorzystuje znane motywy do postawienia diagnozy na temat kryzysu współczesnego świata, w którym tradycyjne wartości straciły swoją moc.

Zakończenie: Uniwersalne przesłanie „Tanga”

„Tango” Sławomira Mrożka, choć powstało ponad pół wieku temu, pozostaje dziełem o zdumiewającej aktualności. Pod płaszczem groteskowej komedii rodzinnej kryje się głęboka i uniwersalna refleksja nad mechanizmami, które rządzą kulturą, społeczeństwem i polityką. Dramat ten można odczytać jako ponadczasowe ostrzeżenie, którego przesłanie rezonuje również we współczesnym świecie.

Najważniejsze przesłania dramatu można ująć w trzech punktach:

• Ostrzeżenie przed konsekwencjami upadku wartości: Mrożek pokazuje, że świat pozbawiony norm, tradycji i zasad nie prowadzi do autentycznej wolności. Przeciwnie – rodzi chaos, anomię i poczucie pustki, które ostatecznie prowadzą do nowej, znacznie gorszej formy zniewolenia, opartej na prymitywnej sile.

• Krytyka bierności inteligencji: Dramat demaskuje słabość, nieżyciowość i wewnętrzne sprzeczności warstw wykształconych. Postaci takie jak Stomil czy Eugeniusz, pogrążone w jałowych eksperymentach lub konformizmie, nie są w stanie przeciwstawić się brutalnej sile Edka, torując mu drogę do władzy.

• Uniwersalność mechanizmów władzy: „Tango” to ponadczasowa opowieść o tym, jak w warunkach kryzysu ideowego siła zawsze wygrywa z ideą. Rewolucja, która niszczy stary porządek, często pożera własne dzieci (jak Artur), by ostatecznie ustąpić miejsca nowej, bezmyślnej tyranii.

Sławomir Mrożek, posługując się absurdem i groteską, stworzył dzieło, które wciąż prowokuje do dyskusji o granicach wolności, odpowiedzialności inteligencji i kruchości cywilizacji. „Tango” pozostaje lustrem, w którym, z niepokojem, możemy dostrzec odbicie problemów naszych czasów.