Teatr grecki

Teatr grecki

Geneza teatru greckiego jest ściśle związana z religijnymi obrzędami ku czci boga Dionizosa. Rozwój dramatu i teatru miał miejsce na gruncie attyckim, w Atenach, w V wieku p.n.e., za rządów tyrana Pizystrata.

Początki tragedii antycznej wywodzą się z dwóch ściśle powiązanych ze sobą procesów: ewolucji ustroju politycznego (reformy Pizystrata) oraz ewolucji liryki.

Kult Dionizosa i narodziny tragedii

Dionizos (zwany też Bachusem) był w starożytnej Grecji czczony jako bóg urodzaju, winnej latorośli, dzikiej natury, kwitnienia i odradzającej się przyrody. Jego kult przybył do Grecji ze Wschodu (wybrzeża trackiego) w VIII wieku p.n.e. Tragedia wywodzi się z uroczystości i obrzędów religijnych organizowanych ku czci Dionizosa.

Kluczowe elementy religijne, które doprowadziły do powstania teatru:

Początkiem tragedii były dytyramby (dithyrambos) — uroczyste pieśni pochwalne (ody) o charakterze patetycznym i wzniosłym, śpiewane przez chór z towarzyszeniem fletu i tańca. Arystoteles w Poetyce poświadcza pochodzenie tragedii z dytyrambu.

Tragedia (tragōidia) wzięła swoją nazwę od słów „pieśń kozła” (tragos – kozioł, ode – pieśń). Nazwa ta wywodzi się z faktu, że wieśniacy uczestniczący w pochodach dionizyjskich przebierali się w skóry zwierzęce (aby przypominać satyrów lub sylenów – towarzyszy Dionizosa) i tworzyli „chóry kozie”. Pieśń kultowa dytyramb przekształciła się w utwór oparty na dialogu Koryfeusza (przewodnika chóru, zwanego „wszczynaczem”) z chórem. Z czasem tematyka pieśni została rozszerzona, rezygnując z przedstawiania tylko losów Dionizosa i sięgając do innych mitów.

• Dytyramb: Podczas uroczystości na cześć Dionizosa śpiewano uroczyste pieśni pochwalne (ody), zwane dytyrambami (dithyrambos). Dytyramby były śpiewane przez chór z towarzyszeniem fletu i tańca.

• Pieśń kozła: Tragedia (tragōidia) wzięła swoją nazwę od słów „pieśń kozła” (tragos – kozioł, ode – pieśń). Nazwa ta wiązała się z faktem, że wieśniacy, będący towarzyszami dionizyjskiego pochodu, przebierali się w skóry zwierzęce, by przypominać satyrów i sylenów.

• Przemiana w dramat: Dytyramb, początkowo śpiewany przez chór, uległ ewolucji, a pieśń chóru przekształciła się w dialog Koryfeusza (przewodnika chóru) z samym chórem. To wykształciło gatunek sceniczny.

Dionizje jako festiwale państwowe

Obrzędy ku czci Dionizosa odbywały się kilka razy w roku. Najważniejsze z nich, które dały początek dramatom, to:

• Wielkie (miejskie) Dionizje: Obchodzone wiosną (na przełomie marca i kwietnia). Z nich wywodzi się tragedia. To święto stało się okazałym świętem państwowym za sprawą Pizystrata (VI w. p.n.e.), który dążył do integracji ludności miejskiej i wiejskiej. W ich trakcie odbywały się agony dramatyczne (konkursy).

• Małe (wiejskie) Dionizje: Obchodzone jesienią lub zimą (na przełomie grudnia i stycznia). Dały początek komedii.

Konkursy: Podczas Dionizjów organizowano agony dramatyczne (konkursy teatralne), w trakcie których autorzy prezentowali tetralogie (trzy tragedie i jeden dramat satyrowy).

Wartość: Teatr i dramat powstały jako wydarzenie o charakterze wspólnotowym i religijnym, spełniające funkcję wychowawczą, estetyczną i propagandową. Uczestnictwo w widowiskach było tak ważne, że dzięki Peryklesowi niezamożnym widzom opłacano bilety (wstęp), aby mogli brać udział w tym święcie polis.

Rozwój aktora (od chóru do trzech aktorów)

Kolejne etapy rozwoju dramatu greckiego wiążą się z innowacjami wprowadzonymi przez głównych tragików:

*Tragik*	*Innowacja*	*Rola w genezie*
Tespis (VI w. p.n.e.)	Wprowadził pierwszego aktora (hypokrites, czyli „opowiadacza” lub „odpowiadacza”).	Uznawany za twórcę tragedii/dramatu. Obwoził swoje utwory na wozach, co nazwano „wóz Tespisa”. Jego działania (534 r. p.n.e.) zapoczątkowały istnienie teatru instytucjonalnego.
Ajschylos (V w. p.n.e.)	Wprowadził drugiego aktora.	Zwiększył możliwości dramatyczne, przesuwając ciężar akcji na dialog. Z jego inicjatywy wybudowano skene.
Sofokles (V w. p.n.e.)	Wprowadził trzeciego aktora.	Ograniczył rolę chóru i rozwinął gatunek tragedii, w tym poprzez pogłębienie analizy psychologicznej postaci i wprowadzenie dekoracji scenicznych.

Kształtowanie się budowli teatralnej

Budowa teatru greckiego

Wraz z rozwojem dramatu wykształciła się stała budowla teatralna, wykorzystująca naturalne ukształtowanie terenu.

• Wczesne teatry: Pierwsze przedstawienia odbywały się na ateńskiej agorze, gdzie ustawiano ławy dla widzów. Po katastrofie (załamanie drewnianych trybun około 490 p.n.e. lub 499 p.n.e.), widowiska przeniesiono na stałe miejsce.

• Teatr Dionizosa: Został zbudowany u południowo-wschodniego stoku Akropolu, w świętym okręgu Dionizosa. Choć początkowo był drewniany, około 425 p.n.e. rozpoczęto budowę teatru kamiennego, a ukończono ją w IV wieku p.n.e.. Mógł on pomieścić nawet około 15 do 17 tysięcy widzów.

Elementy teatru klasycznego:

Teatr grecki jako budowla był amfiteatrem wznoszonym na wolnym powietrzu, co determinowało charakter przedstawień – odbywały się one w świetle dziennym i musiały być słyszalne nawet w najdalszych rzędach. Jego stała, kamienna konstrukcja składała się z kilku kluczowych, precyzyjnie zdefiniowanych elementów:

Orchestra: Centralny kolisty plac, na którym występował chór i odbywały się tańce. Na jej środku znajdował się ołtarz (thymele).

Theatron: Widownia, budowana na zboczu góry w kształcie amfiteatru.

Skene: Budynek sceniczny (drewniany barak/buda) stojący za orchestrą, który służył jako garderoba dla aktorów, rekwizytornia, a jego fasada była tłem dla akcji.

Proskenion: Wąskie podwyższenie (estrada) przed skene, na którym występowali aktorzy.

Parodos: Boczne przejścia, którymi chór i aktorzy wchodzili na orchestrę.

W ten sposób, poprzez połączenie kultu religijnego (dytyramb), państwowej organizacji (Dionizje) i innowacji wprowadzanych przez tragików (aktorzy), narodził się teatr grecki w swojej klasycznej formie.

Aktor

Wyłonienie się postaci aktora z anonimowego, rytualnego chóru było rewolucyjnym krokiem, który na zawsze zmienił oblicze sztuki. Przekształcił religijne obrzędy w zupełnie nową formę wyrazu – dramat, kładąc tym samym fundamentalne podwaliny pod rozwój całego teatru europejskiego. To właśnie w starożytnej Grecji narodziła się idea artysty, który poprzez wcielenie się w postać opowiada historię, wzbudza emocje i zmusza do refleksji.

Dramat grecki ma swoje korzenie w hucznych świętach organizowanych ku czci Dionizosa, boga wina, urodzaju i płodnej natury. Podczas tych religijnych uroczystości męskie chóry wykonywały uroczyste, taneczne pieśni zwane dytyrambami. Przewodził im koryfeusz – przewodnik chóru, który wchodził z nim w dialog, rozpoczynał pieśń i kierował śpiewem oraz tańcem. Początkowo występy te miały charakter czysto kultowy i narracyjny, opowiadając o losach bóstwa.

Przełomowy moment nastąpił w 534 r. p.n.e. podczas Wielkich Dionizjów w Atenach. Był on jednak nie tylko innowacją artystyczną, lecz także świadomym aktem politycznym. Tyran Pizystrat, dążąc do osłabienia arystokracji i wzmocnienia swoich demokratycznych reform, postanowił zintegrować wiejską, ludową kulturę dionizyjską z miejskim, państwowym charakterem święta. W tym celu zaprosił wędrownego poetę Tespisa, który wprowadził na scenę pierwszego aktora. Ten zabieg zrewolucjonizował formę przedstawienia. Aktor, odpowiadając na pieśni chóru, przeniósł ciężar z narracji na dialog i akcję dramatyczną. Zrodził się konflikt i interakcja – esencja dramatu. Symboliczny „wóz Tespisa”, na którym, jak podaje Horacy, obwoził on swoje utwory, stał się archetypem teatru wędrownego.

Dalszy rozwój roli aktora był nierozerwalnie związany z innowacjami wprowadzonymi przez największych tragików greckich, którzy stopniowo ograniczali znaczenie chóru na rzecz pogłębionej akcji i psychologii postaci:

• Ajschylos (ok. 525–456 p.n.e.), uznawany za właściwego twórcę tragedii, wprowadził drugiego aktora. Umożliwiło to budowanie bardziej złożonych interakcji i bezpośredniego konfliktu między postaciami na scenie, a nie tylko między aktorem a chórem.

• Sofokles (ok. 496–406 p.n.e.) dodał trzeciego aktora, co otworzyło drogę do tworzenia skomplikowanych scen wieloosobowych i dalszego pogłębienia psychologizmu postaci.

Wraz ze wzrostem znaczenia aktora na scenie zmieniał się także jego status społeczny, odzwierciedlając rosnącą rangę teatru w życiu publicznym Aten.

Status i rola społeczna aktora

Rola aktora w starożytnych Atenach V wieku p.n.e. dalece wykraczała poza funkcję sceniczną. Jego wysoki status odzwierciedlał fundamentalne znaczenie, jakie Ateńczycy przypisywali teatrowi jako instytucji obywatelskiej, religijnej i wychowawczej. Prestiż zawodu aktora w greckiej polis staje się tym bardziej wyrazisty, gdy porównamy go z pozycją, jaką aktorzy zajmowali w późniejszych epokach, zwłaszcza w Rzymie, gdzie często piętnowano ich mianem infamia (hańby). Grecki aktor nie był bowiem jedynie artystą estradowym, lecz pełnił funkcję publiczną o charakterze kapłańskim i obywatelskim.

Kluczowe cechy statusu społecznego greckiego aktora można przedstawić następująco:

• Prestiż zawodu: Aktorstwo cieszyło się ogromnym szacunkiem. Teatr był bowiem publicznym forum, służącym debacie obywatelskiej nad sprawiedliwością, władzą czy relacją między prawem boskim a ludzkim (jak w Antygonie), kształtując w ten sposób świadomość obywateli. Aktor, jako wykonawca, był kluczowym uczestnikiem tego państwowego i religijnego rytuału.

• Wyłączność mężczyzn: Aktorami mogli być wyłącznie mężczyźni. Na nich spoczywał obowiązek odgrywania wszystkich ról, w tym także kobiecych, co wymagało ogromnej wszechstronności i umiejętności transformacji.

• Przywileje państwowe: Czołowi aktorzy byli obywatelami o wysokim statusie, co wiązało się z konkretnymi przywilejami. Byli oni zwolnieni z obowiązku płacenia podatków oraz odbywania służby wojskowej, co podkreślało wagę ich profesji dla państwa.

Warto również zwrócić uwagę na bliską relację między dramatopisarzami a aktorami. W początkowym okresie rozwoju teatru autorzy często sami byli wykonawcami swoich dzieł. Sofokles w młodości występował na scenie, odnosząc sukcesy dzięki swoim zdolnościom aktorskim. Z kolei Arystofanes, czołowy komediopisarz, swoje pierwsze utwory wystawiał pod nazwiskami aktorów, ponieważ sam był zbyt młody, aby oficjalnie zgłaszać je do konkursów teatralnych.

Prestiż zawodu i jego rosnąca specjalizacja szły w parze z rozwojem unikalnych narzędzi i technik aktorskich, które stały się nieodłącznym elementem i znakiem rozpoznawczym greckiego teatru.

Warsztat aktorski: Narzędzia i przestrzeń sceniczna

Fizyczne warunki teatru greckiego – ogromne, otwarte amfiteatry i brak możliwości ukazywania zbliżeń – wymusiły rozwój specyficznego warsztatu aktorskiego. Nie był to zbiór pojedynczych narzędzi, lecz spójna teoria performatywna, oparta na monumentalnym, nienaturalistycznym stylu gry. Maska, kostium i głos tworzyły zintegrowany system ekspresji, którego celem było przezwyciężenie ograniczeń przestrzeni i oddanie symbolicznego, rytualnego charakteru dramatu. Ekspresja nie mogła opierać się na subtelnej mimice, lecz na wyrazistych, symbolicznych środkach, czytelnych nawet dla widza w ostatnim rzędzie.

Maska: Monumentalizacja postaci i przekaz emocji

Maski: komiczna i tragiczna

Maska była fundamentalnym i najbardziej charakterystycznym elementem warsztatu greckiego aktora. Jej rola wykraczała daleko poza prostą charakteryzację, pełniąc szereg kluczowych funkcji artystycznych i symbolicznych:

• Symbol przemiany: Maska stanowiła widzialny znak transformacji aktora w postać – herosa, boga lub bohatera mitu. Nawiązywała tym samym do ekstatycznego charakteru kultu Dionizosa, w którym wierni poprzez rytuał przekraczali granice własnej indywidualności.

• Umożliwienie ról kobiecych: Ponieważ na scenie występowali wyłącznie mężczyźni, maski były niezbędnym narzędziem pozwalającym im wiarygodnie wcielać się w postacie kobiece.

• Monumentalizacja postaci: Maska, w połączeniu z odpowiednim kostiumem i koturnami, optycznie powiększała sylwetkę aktora, nadając jej nadludzki, monumentalny wymiar. Dzięki temu postać stawała się lepiej widoczna w ogromnej przestrzeni amfiteatru.

• Wyrażanie charakteru: Maska w sposób jednoznaczny określała kluczowe cechy postaci: wiek, płeć, status społeczny oraz jej dominującą emocję lub stały rys charakteru. Maski tragiczne, często nacechowane bólem i powagą, były jednym z atrybutów Dionizosa. Z kolei maski komiczne, karykaturalne i groteskowe, nawiązywały do wesołego orszaku boga wina i były atrybutem Talii, muzy komedii.

Maski pełniły także inną ważną rolę. Zwiększały moc głosu aktora, zachowując się jak tuby.

Kostium i dekoracje: Tworzenie teatralnej rzeczywistości

Kostiumy w teatrze greckim, podobnie jak maski, nie miały na celu realistycznego naśladowania życia codziennego. Charakteryzował je hieratyczny, czyli uroczysty i podniosły styl, który inspirowany był strojami kapłanów z Eleusis. Długie, bogato zdobione szaty, w połączeniu z wysokim obuwiem (koturnami), dodatkowo monumentalizowały postać i podkreślały jej wyjątkowy, często mityczny status.

Scenografia, choć początkowo skromna, z czasem zyskiwała na znaczeniu. Jak podaje Arystoteles w swojej Poetyce, Sofoklesowi przypisuje się wprowadzenie malowanych dekoracji (pínakes), czyli płóciennych płaszczyzn, które pomagały określić miejsce akcji. Centralnym elementem przestrzeni scenicznej był budynek skēnḗ – początkowo prosty drewniany barak, który służył jako uniwersalne tło akcji (np. pałac, namiot lub świątynia), a także jako garderoba, z której aktorzy wchodzili na scenę.

Głos i przestrzeń sceniczna

Struktura teatru greckiego bezpośrednio wpływała na styl gry aktorskiej. Aktor występował w precyzyjnie zdefiniowanych przestrzeniach:

• Orchestra: Początkowo był to okrągły, ubity plac przeznaczony dla chóru. Z czasem, wraz z rozwojem dialogu, wkraczali na nią również aktorzy.

• Skēnḗ i proskēnion: Za orchestrą znajdowała się skēnḗ. Aktorzy występowali głównie na pomoście przed nią, zwanym proskḗnion.

• Logeion: Było to podwyższone miejsce na scenie, przeznaczone dla aktorów, zwłaszcza dla tych, którzy odgrywali role postaci boskich lub ważnych dla fabuły, co wizualnie podkreślało ich rangę w dramacie.

W tak dużej przestrzeni kluczowym narzędziem aktora stawał się głos. Aktorzy musieli posługiwać się uroczystym, retorycznym i wysokim stylem mowy, aby ich kwestie były nie tylko słyszalne, ale i nacechowane odpowiednim patosem. Niezwykła akustyka greckich amfiteatrów, której doskonałym przykładem jest teatr w Epidauros, sprawiała, że nawet szept wypowiedziany na orchestrze był doskonale słyszalny w ostatnich rzędach widowni.

Wszystkie te elementy warsztatu aktorskiego – maska, kostium, głos i sposób poruszania się po scenie – służyły nadrzędnemu celowi, który był jednak diametralnie różny w zależności od gatunku dramatu: tragedii lub komedii.

Aktor w tragedii: Narzędzie katharsis

Analizując teorię Arystotelesa zawartą w Poetyce w kontekście arcydzieł Sofoklesa, można dojść do wniosku, że nadrzędnym zadaniem aktora w tragedii było wcielenie się w postać bohatera tragicznego i wywołanie u widzów uczuć litości i trwogi. Ten wstrząs emocjonalny miał prowadzić do katharsis – duchowego oczyszczenia, które stanowiło cel i najwyższą wartość greckiej tragedii. Aktor stawał się zatem narzędziem potężnego przeżycia estetycznego i moralnego.

Aby wywołać katharsis, fabuła i postacie musiały spełniać określone warunki. Centralną postacią był bohater tragiczny, którego losy rządziły się precyzyjnymi prawami:

• Pochodził z wysokiego rodu, najczęściej królewskiego, cieszył się powszechnym szacunkiem i powodzeniem.

• Był postacią szlachetną, ale niepozbawioną wad, co czyniło go podobnym do zwykłych ludzi.

• Znajdował się w sytuacji konfliktu tragicznego – nierozwiązywalnego wyboru między dwiema równorzędnymi, lecz wykluczającymi się racjami (np. prawem boskim a prawem ludzkim w Antygonie).

• Jego losem kierowało fatum (przeznaczenie), a każda podjęta przez niego decyzja, nawet w dobrej wierze, nieuchronnie prowadziła go do katastrofy.

Aktor, wcielając się w tak skonstruowaną postać, wzbudzał w widzach uczucia, które Arystoteles uznał za kluczowe dla doświadczenia katharsis:

• Litość: Widz odczuwał litość, obserwując nieszczęście bohatera, który nie był z gruntu zły, a jego klęska wynikała często z hamartia – tragicznego zbłądzenia, błędu popełnionego w nieświadomości lub na skutek błędnej oceny własnej sytuacji. Klasycznym przykładem jest Edyp, który, nie wiedząc o swoim pochodzeniu, zabija ojca i poślubia matkę. Litość budziło cierpienie człowieka, którego wina była niewspółmierna do kary.

• Trwoga: Uczucie to rodziło się z faktu, że bohater tragiczny był „podobny do nas”. Jego los uświadamiał widzowi, że on sam, mimo szlachetnych intencji, również może zostać uwikłany w niezawinione dramaty i stać się igraszką w rękach nieprzeniknionego losu.

Arystoteles za wzór idealnej tragedii uważał Króla Edypa Sofoklesa, a postacie takie jak Edyp czy Antygona stały się archetypami bohaterów tragicznych, których losy do dziś stanowią potężne źródło refleksji nad ludzką kondycją. Rola aktora w komedii była jednak diametralnie inna, skupiona nie na katharsis, lecz na wywołaniu śmiechu i sprowokowaniu krytyki społecznej.

Aktor w komedii: Satyra i społeczna krytyka

Komedia staroattycka (tzw. stara komedia), której najwybitniejszym przedstawicielem był Arystofanes, stawiała przed aktorem zupełnie inne zadania niż tragedia. Jego celem było wywołanie śmiechu i pobudzenie do refleksji poprzez satyryczne przedstawienie życia politycznego i społecznego Aten. W odróżnieniu od późniejszej komedii nowej (np. Menandra), skupionej na tematach obyczajowych i domowych, stara komedia była narzędziem ostrej, bezpośredniej krytyki, obnażając absurdy władzy, ludzką głupotę i społeczną hipokryzję.

Ateńczycy V wieku p.n.e. byli zafascynowani językiem i retoryką, a twórczość Arystofanesa była przykładem prawdziwej „pirotechniki werbalnej”. Aktor komediowy musiał być nie tylko satyrykiem, ale i mistrzem słowa, którego występ stanowił pokaz lingwistycznej wirtuozerii, skierowany do wyrafinowanej, wyczulonej na retorykę publiczności. Postacie komiczne często nosiły symboliczne, „mówiące” imiona (np. Dikajopolis – „Prawogrodziec”), które już na wstępie zdradzały ich charakter i funkcję w sztuce.

Performatywny styl starej komedii stanowił całkowite przeciwieństwo tragicznego patosu. Wymagał od aktora nie monumentalnej powagi, lecz dynamicznej fizyczności, zdolności do improwizacji i odwagi, by wchodzić w bezpośrednią interakcję z publicznością, a nawet ją ośmieszać. Aktor często łamał czwartą ścianę, służąc w ten sposób celnej krytyce społecznej. Komedia dopuszczała przy tym dosadny język, żarty skatologiczne, obsceniczny humor i kolokwializmy, co wymagało od wykonawcy zupełnie innej ekspresji niż podniosły ton tragedii.

Zarówno aktor tragiczny, jak i komediowy, byli kluczowymi postaciami w życiu publicznym starożytnych Aten. Choć posługiwali się odmiennymi środkami wyrazu i dążyli do różnych celów, obaj pełnili ważne funkcje artystyczne i społeczne, kształtując świadomość i wrażliwość swoich współobywateli.

Dziedzictwo aktora greckiego

Ewolucja aktora w teatrze greckim to fascynująca podróż od anonimowego uczestnika religijnego rytuału do profesjonalnego artysty, który stał się centralną postacią nowej formy sztuki. Jego narodziny z chóru śpiewającego dytyramby na cześć Dionizosa dały początek dialogowi i akcji dramatycznej. Z czasem ukształtował się szanowany zawód z własnym, unikalnym warsztatem opartym na masce, kostiumie i głosie, a aktor stał się kluczowym narzędziem w rękach wielkich dramaturgów, powołując do życia nieśmiertelne postacie tragedii i komedii.

Grecki aktor stał się archetypem artysty scenicznego, a jego dziedzictwo jest fundamentem całego późniejszego teatru europejskiego. Idea wcielania się w postać, by poruszać emocje i umysły widzów, wywoływać katharsis lub prowokować do krytycznej refleksji, pozostaje do dziś niezmienną esencją sztuki aktorskiej.

fAInelekcje

Teatr