Teatr elżbietański

Historia teatru elżbietańskiego obejmuje okres rozkwitu sztuki scenicznej w Anglii za panowania królowej Elżbiety I (1558–1603), choć cezurę końcową często przesuwa się aż do zamknięcia teatrów przez purytanów w 1642 roku. Był to czas względnego spokoju politycznego i rozwoju gospodarczego, co pozwoliło na ukształtowanie się tzw. „złotego wieku” kultury angielskiej.

Geneza i architektura: Od dziedzińców do The Globe

Początkowo spektakle wystawiano na prowizorycznych scenach, w prywatnych rezydencjach lub na wolnym powietrzu,. Przełom nastąpił w 1576 roku, kiedy przedsiębiorca James Burbage wybudował pod Londynem pierwszy stały gmach przeznaczony wyłącznie do prezentacji widowisk, nazwany po prostu The Theatre. Za jego przykładem powstały kolejne obiekty, takie jak The Curtain, The Rose oraz najsłynniejszy z nich – The Globe, wzniesiony w 1599 roku, w którym udziały posiadał sam William Szekspir.

Teatry publiczne, budowane na planie wielokąta lub okręgu, charakteryzowały się specyficzną konstrukcją. Scena była podwyższona i wysunięta w stronę widowni (tzw. scena fartuchowa lub thrust), co pozwalało na oglądanie akcji z trzech stron i budowało bliską relację między aktorem a widzem. Przestrzeń gry dzieliła się na:

• Scenę przednią – odkrytą, pod gołym niebem.

• Scenę tylną – służącą do ukazywania wnętrz.

• Scenę górną (balkon) – wykorzystywaną np. w słynnej scenie z Romea i Julii.

Element struktury	Opis architektoniczny	Wymiary i materiały	Symbolika i dekoracje	Funkcja w teatrze elżbietańskim
Budynek teatru (kształt)	Wielopoziomowa, wieloboczna (20-ścienna) konstrukcja z galeryjną widownią otaczającą otwarty dziedziniec, z zewnątrz sprawiająca wrażenie okrągłej.	Średnica ok. 30 metrów; konstrukcja z belek dębowych (green oak), fundamenty z wapienia i cegieł, dach kryty strzechą.	Nazwa nawiązuje do Herkulesa dźwigającego glob; motto i flaga jako kluczowe elementy sygnalizujące wystawianie sztuki.	Miejsce zgromadzeń publicznych dla ok. 3000 widzów; hierarchia społeczna znajdowała odzwierciedlenie w układzie miejsc siedzących.
Scena (przednia, tylna, górna)	Trójdzielna przestrzeń: proscenium wysunięte w stronę widowni, scena tylna (wnęka pod galerią) oraz scena górna (galeria/balkon).	Konstrukcja dębowa; scena przednia to prostokątna platforma o wysokości ok. 1,5 m (5 stóp).	‚Niebo’ malowane na nocny błękit z wizerunkami bóstw i ciał niebieskich; filary malowane techniką iluzjonistyczną jako marmur.	Umożliwienie dynamicznych zmian akcji; scena tylna służyła jako wnętrza, górna jako balkony lub mury zamkowe.
Zadaszenie sceny (‚Niebo’)	Osłona nad platformą sceniczną wsparta na filarach, od spodu bogato zdobiona malowidłami.	Drewno dębowe, na wierzchu kryte strzechą.	Malowidła przedstawiające słońce, księżyc, gwiazdy i znaki zodiaku; symbolika sfery kosmicznej i boskiej.	Oznaczanie sfery niebiańskiej, z której mogły zstępować bóstwa poprzez specjalne zapadnie w suficie.
Filary sceniczne	Dwa potężne, pionowe słupy podtrzymujące zadaszenie (niebiosa) nad platformą sceniczną.	Drewno malowane tak, aby imitowało włoski marmur.	Symboliczne przedstawienie trwałości, dostojeństwa i nawiązanie do antycznego porządku architektonicznego.	Podtrzymywanie dachu chroniącego aktorów przed deszczem oraz dzielenie przestrzeni scenicznej na plany akcji.
Galeryjna widownia i dziedziniec	Trzy kondygnacje zadaszonych galerii otaczających otwarty dziedziniec (plac) przeznaczony dla widzów stojących.	Konstrukcja dębowa, ławy drewniane; dach kryty strzechą lub dachówką (po 1614 r.).	Podział kondygnacji odzwierciedlał hierarchię kosmiczną; separacja stanów społecznych poprzez standard miejsc.	Dziedziniec dla uboższych widzów (groundlings), galerie dla zamożniejszych, zapewniające ochronę przed deszczem.
Flaga i motto	Maszt umieszczony w najwyższym punkcie teatru, na którym wywieszano flagę w dniach spektakli.	Tkanina z wizerunkiem Herkulesa niosącego glob.	Motto: „Totus mundus agit histrionem” (Cały świat gra jakąś rolę); symbol teatalności życia.	Informowanie mieszkańców Londynu o planowanym przedstawieniu i rodzaju wystawianej sztuki.

Istniały również teatry prywatne, takie jak Blackfriars Theatre, który w przeciwieństwie do The Globe był zadaszony, oświetlany sztucznie, mieścił mniejszą, bardziej elitarną widownię i oferował droższe bilety.

Specyfika inscenizacji i aktorstwa

Teatr elżbietański był przedsięwzięciem komercyjnym – budynki wznosili przedsiębiorcy liczący na zysk ze sprzedaży biletów. Scenografia była umowna i oszczędna; często zastępowały ją bogate kostiumy lub tabliczki z informacją o miejscu akcji, co zmuszało widzów do używania wyobraźni.

Aktorstwo stało się w tym okresie profesją zawodową. W trupach aktorskich, takich jak Słudzy Lorda Szambelana (później Słudzy Króla), występowali wyłącznie mężczyźni – role kobiece odgrywali młodzi chłopcy. Do najwybitniejszych aktorów epoki należeli Richard Burbage oraz Edward Alleyn. Publiczność reagowała żywiołowo: wiwatowała, gdy sztuka się podobała, lub głośno krytykowała, a nawet rzucała w aktorów drobnymi przedmiotami w przypadku niezadowolenia.

Rewolucja w dramacie

Twórcy elżbietańscy, z Williamem Szekspirem i Christopherem Marlowe’em na czele, zreformowali dramaturgię, odchodząc od wzorców antycznych. Główne zmiany obejmowały:

• Zerwanie z zasadą trzech jedności (czasu, miejsca i akcji) – fabuła mogła być wielowątkowa i rozciągnięta w czasie.

• Odrzucenie zasady decorum – w jednym utworze sceny tragiczne przeplatały się z komicznymi, a styl wysoki z potocznym.

• Bohaterowie – postacie nie były już marionetkami w rękach fatum, lecz same kierowały swoim losem, często ulegając wielkim namiętnościom i przemianom.

• Sceny zbiorowe i drastyczne – w przeciwieństwie do antyku, sceny batalistyczne i krwawe odgrywano bezpośrednio na oczach widzów.

Ślad elżbietański w Polsce – fenomen gdański

Historia teatru elżbietańskiego ma swój unikalny rozdział na ziemiach polskich. Już w XVII wieku angielscy wędrowni komedianci docierali do Gdańska, Elbląga, Warszawy czy Królewca, wystawiając sztuki Szekspira (często w przeróbkach niemieckich),,. Istnieje hipoteza, że Szekspir „debiutował” w Polsce jeszcze za swojego życia, dzięki występom grupy Johna Greena.

Co niezwykle istotne, około 1610 roku w Gdańsku powstał budynek Szkoły Fechtunku, który konstrukcją przypominał londyński teatr Fortune i był jedynym znanym budynkiem typu elżbietańskiego poza Wyspami Brytyjskimi,,. Badania wskazują, że obiekt ten posiadał otwierany dach, co było rozwiązaniem nowatorskim. Współczesny Gdański Teatr Szekspirowski, zaprojektowany przez Renato Rizziego, jest nowoczesną interpretacją tej historycznej przestrzeni, nawiązującą do elżbietańskiego układu sceny i widowni.

Zmierzch epoki

Kres teatru elżbietańskiego nastąpił w 1642 roku, kiedy purytanie, uważający sztukę sceniczną za niemoralną i gorszącą, doprowadzili do oficjalnego zamknięcia wszystkich teatrów w Anglii. Budynki takie jak The Globe zostały rozebrane (oryginalny Globe spłonął wcześniej w 1613 r., został odbudowany, a ostatecznie zburzony w 1644 r.).

Aby lepiej zrozumieć specyfikę teatru elżbietańskiego, można porównać go do współczesnego koncertu rockowego na stadionie: była to rozrywka masowa, komercyjna, z żywiołową publicznością stojącą tuż pod sceną, gdzie brak rozbudowanych efektów wizualnych nadrabiano charyzmą wykonawców i energią przekazu, a granica między „gwiazdą” a tłumem była cienka i płynna.

Porównanie teatrów

Nazwa teatru	Data powstania/założenia	Właściciele i kluczowe postaci	Cechy architektoniczne i techniczne	Pojemność i widownia	Rodzaj sceny i dekoracje	Sezonowość i godziny występów
The Globe (Oryginalny)	1599	William Szekspir (udziałowiec), Richard Burbage, Lord Chamberlain’s Men.	Budynek na planie okręgu lub wielokąta; trzy rodzaje scen: przednia (pod gołym niebem), tylna (pomieszczenia) i górna (balkony). Pułapki (trap doors), nadbudówka z kabinami (huts).	Około 3000 widzów; tanie miejsca stojące na placyku, zadaszone galerie dla bogatych.	Scena wysunięta (thrust); oszczędna scenografia, brak dekoracji lub proste napisy; bogate kostiumy; brak kurtyny.	Występy przy świetle dziennym.
Blackfriars Theatre	1596 (budowa), 1608 (przejęcie przez King’s Men)	Richard Burbage, Cuthbert Burbage, William Szekspir (udziałowiec), King’s Men.	Teatr prywatny, zadaszony; zbudowany na terenach kościelnych; wyposażony w sztuczne oświetlenie; pułapki, tiring house, scena wewnętrzna.	Około 700 osób; widownia brukowana; bilety do 5 razy droższe niż w Globe; elita i wykształcone klasy.	Podobny do teatrów publicznych (superstruktura, tiring house), ale wewnątrz budynku.	Sezon zimowy (winter home).
The Theatre	1576	James Burbage	Stały gmach przeznaczony wyłącznie do prezentacji widowisk teatralnych; zbudowany pod Londynem (poza miastem).	Brak precyzyjnych danych w źródle (komercyjna sprzedaż biletów).	Brak kurtyny; scena typu thrust otoczona z trzech stron przez widzów.	Światło dzienne (brak efektów świetlnych).
Szkoła Fechtunku (Gdańsk)	ok. 1610	Angielskie trupy wędrowne (np. John Green).	Jedyny poza Anglią budynek w stylu elżbietańskim; konstrukcja drewniana przypominająca londyński teatr Fortune.	Zróżnicowane miejsca zależne od statusu społecznego (galerie).	Scena elżbietańska otoczona z trzech stron przez widzów.	Przedstawienia przy świetle dziennym (otwierany dach).

Strony: 1 2 3