Sarmatyzm

Sarmaci: Od antycznych korzeni do polskiego mitu narodowego

Sarmatyzm jako zjawisko jest wielowymiarowe, a jego narodziny należy rozpatrywać na trzech poziomach: mitu genealogicznego (wiek XV), ideologii i formacji kulturowej (koniec XVI/początek XVII wieku) oraz samego terminu (wiek XVIII).

Oto szczegółowe ramy czasowe, w których sarmatyzm się ukształtował:

I. Narodziny mitu i koncepcji geograficznej (XV–XVI wiek)

Idea pochodzenia polskiej szlachty od starożytnych Sarmatów ma swoje korzenie we wcześniejszym dziejopisarstwie, stając się popularna w renesansie:

1. Wczesne wzmianki (X wiek): Już w X wieku francuski kronikarz Flodoard (zm. 966) określał Słowian mianem Sarmatów.

2. Podwaliny kronikarskie (XV wiek): Pojęcie „Sarmaci” lub „sarmacki” funkcjonuje w dziejopisarstwie polskim co najmniej od połowy XV wieku. Kronikarz Jan Długosz twierdził, że protoplastami Polaków byli starożytni Sarmaci, co stało się podwaliną dla dalszej legendy.

3. Upowszechnienie i kodyfikacja (XVI wiek): Mit sarmacki, oparty na poszukiwaniu starożytnych przodków (podobnie jak frankogallizm we Francji czy nordyzm w Szwecji), zyskał szeroką akceptację w XVI wieku.

    ◦ Maciej z Miechowa w 1517 roku opublikował Traktat o obojgu Sarmacjach.

    ◦ Marcin Kromer (1555), Aleksander Gwagnin (Sarmatiae Europeae descriptio, 1578) i Stanisław Sarnicki zbudowali główne podstawy „naukowe” pod to przekonanie.

    ◦ Pod koniec XVI wieku ukształtowała się jedna, spójna ideologia sarmacka i doprecyzowany został sarmacki mit.

II. Rozkwit jako formacja kulturowa (Przełom XVI i XVII wieku)

Sarmatyzm jako formacja kulturowa (całość zachowań ludzkich i ich wytworów) oraz ideologia przyjęta i propagowana przez szlachtę polską, dominował od końca XVI do drugiej połowy XVIII wieku.

1. Początek formacji (ok. 1573–1606): Początek sarmatyzmu jako formacji kulturowej jest umiejscawiany między sejmami z 1573 roku (ostatnie akty renesansowej myśli reformatorskiej) a rokoszem Zebrzydowskiego (1606), który był pierwszym politycznym aktem typowego dla sarmatyzmu myślenia zachowawczego i obrony status quo przed zakusami reformatorskimi.

2. Ugruntowanie dominacji: To przekonanie o pochodzeniu szlacheckim ugruntowane autorytetem historyków stało się własnością powszechną w Polsce pod koniec wieku XVI. Mit sarmacki wspomagał jedność i solidarność szlachecką w wieloetnicznym państwie (Rzeczypospolitej Obojga Narodów).

3. Kultura i styl życia: Sarmatyzm, będący barokową formacją kulturową, zdominował polską szlachtę w XVII i XVIII wieku.

III. Narodziny terminu „Sarmatyzm” (XVIII wiek)

Choć przymiotnik „sarmacki” był powszechnie używany w XVI i XVII wieku, sam rzeczownik (termin naukowy) narodził się później:

1. Pojęcie naukowe: Termin „sarmatyzm” został ukuty w XVIII wieku (w Oświeceniu) i zyskał wówczas odcień pejoratywny.

2. Cel Oświecenia: To właśnie działacze polskiego oświecenia utrwalili to określenie, używając go jako uosobienia całości szlacheckiej, tradycyjnej kultury polskiej, którą jednocześnie ostro krytykowali za zacofanie i ciemnotę.

Podsumowując, choć mit sarmacki był znany w Polsce od XV wieku, sarmatyzm jako formacja kulturowa i ideologia życia narodził się i zaczął dominować na przełomie XVI i XVII wieku.

Skąd?

Rodowód Sarmatów w kontekście kultury polskiej należy rozpatrywać na dwóch płaszczyznach: jako faktyczną historię starożytnego ludu opisaną przez geografów oraz jako mit genealogiczny zaadaptowany przez szlachtę Rzeczypospolitej.

Historyczne i etymologiczne korzenie W ujęciu historyczno-etnograficznym Sarmaci byli ludem koczowniczym pochodzenia irańskiego, który przybył zza Donu w III w. p.n.e., sąsiadując ze Scytami. Zamieszkiwali oni tereny dzisiejszej Ukrainy od I w. p.n.e. do IV w. n.e.. Do plemion sarmackich zaliczano m.in. Jazygów, Alanów oraz Roksolanów. To właśnie w Roksolanach (często błędnie etymologizowanych) upatrywano później praojców Słowian. Wiedza o nich dotarła do nowożytnej Europy m.in. dzięki mapom i opisom starożytnego geografa Klaudiusza Ptolemeusza.

Konstrukcja polskiego mitu genealogicznego

W XVI wieku polscy historiografowie stworzyli teorię o bezpośrednim pochodzeniu narodu polskiego od tych starożytnych plemion. Proces ten przebiegał następująco:

• Rozszerzenie zasięgu: Jan Długosz wiązał z antycznymi Sarmatami Polaków i Rusinów, natomiast geograf Jan ze Stobnicy (Stobniczka) rozszerzył ten związek także na Litwinów, Prusaków i Inflantczyków.

• Ugruntowanie teorii: Mit ten został sformalizowany w dziełach czołowych historyków XVI wieku: Marcina Kromera, Macieja Stryjkowskiego, Stanisława Sarnickiego oraz Marcina Bielskiego.

• Podział geograficzny: W oparciu o kroniki przyjęto podział na Sarmację azjatycką (Tatarską) oraz europejską, którą mieli zamieszkiwać Polacy i inne narody Rzeczypospolitej.

Funkcja ideologiczna rodowodu

Przypisanie sobie sarmackiego rodowodu nie było jedynie błędem historycznym czy „bajaniem”, lecz celowym działaniem kulturotwórczym i politycznym:

1. Splendor i starożytność: Antyczny rodowód uszlachetniał historię państwa i pozwalał narodowi polskiemu odnaleźć swoje miejsce w rodzinie narodów wywodzących się ze wspólnego pnia kultury śródziemnomorskiej.

2. Świadomość klasowa: Mit ten stał się fundamentem tożsamości szlachty, która w XVII wieku zaczęła utożsamiać pojęcie „narodu” wyłącznie ze stanem szlacheckim. Wiara w sarmackie pochodzenie budowała poczucie odrębności i wyższości, a także wspólnoty z Litwinami i Rusinami.

Weryfikacja naukowa 

W świadomości Polaków mit ten funkcjonował jako prawda historyczna aż do czasów romantyzmu. Dopiero w XIX wieku, dzięki badaniom historyków takich jak Wawrzyniec Surowiecki i Joachim Lelewel, teoria ta została ostatecznie obalona i pozbawiona podstaw historycznych. Współczesna nauka potwierdza brak biologicznej ciągłości między starożytnymi Sarmatami a Polakami, uznając sarmatyzm wyłącznie za formację kulturową i „ojczyznę ideologiczną”.

Można więc stwierdzić, że choć biologiczny rodowód od starożytnych wojowników był fikcją, to rodowód duchowy stał się faktem – szlachta skutecznie „adoptowała” antycznych przodków, przejmując i przetwarzając przypisywane im cechy (umiłowanie wolności, waleczność) na potrzeby własnego systemu wartości.

Dzieło lub tekst	Autor	Epoka	Wizerunek Sarmaty lub symbolika	Kluczowe zagadnienia i cechy	Gatunek literacki lub artystyczny
Pamiętniki	Jan Chryzostom Pasek	Barok	Szlachcic-żołnierz i gospodarz, awanturnik, orator; postać dumna, waleczna, kłótliwa, skłonna do bójek, pijaństwa i religijności na pokaz. Symbolika: kontusz, szabla (karabela), pas słucki, podgolona głowa, wąsy.	Złota wolność, konserwatyzm, ksenofobia, megalomania narodowa, mit etnogenetyczny, mesjanizm (przedmurze chrześcijaństwa), gościnność, duma stanowa, braterska równość szlachecka.	Pamiętnik, gawęda szlachecka
Transakcja wojny chocimskiej (Wojna chocimska)	Wacław Potocki	Barok	Wzorzec rycerza chrześcijańskiego, obrońcy ojczyzny; husaria jako anioł zemsty. Jednocześnie krytyka degeneracji sarmatyzmu (pycha, zbytek). Symbolika: szabla, kontusz.	Gloryfikacja wodza, patriotyzm, cnoty rycerskie, przedmurze chrześcijaństwa, krytyka prywaty i warcholstwa, koncepcja narodu wybranego, pesymizm historiozoficzny.	Epos (epopeja historyczna)
Portret trumienny / Portret sarmacki	Anonimowi malarze cechowi	Barok (XVII-XVIII w.)	Realistyczne przedstawienie zmarłego (brak idealizacji), dostojeństwo, surowość. Mężczyźni w stroju sarmackim z polską fryzurą i wąsami. Symbolika: blacha (cynowa, miedziana), herb, wezgłowie trumny.	Pompa funebris (ceremoniał pogrzebowy), kult dawności i szlachectwa, dbałość o pamięć rodu, duma stanowa, ceremonialność, monumentalność.	Malarstwo (portret na blasze/płótnie)
Moralia	Wacław Potocki	Barok	Pijak, zabobonny szlachcic.	Demaskowanie wad szlacheckich: pijaństwa, zabobonów, zadufania i ksenofobii.	Zbiór wierszy (moralistyka)
Psalmodia polska	Wespazjan Kochowski	Barok	Sarmata-pobożny rycerz, patriota. Symbolika religijna ściśle połączona z narodową.	Sarmacki mesjanizm, idea narodu wybranego (Nowy Izrael), katolicyzm jako fundament polskości, przedmurze chrześcijaństwa.	Zbiór psalmów (psalmodia)
Pan Tadeusz	Adam Mickiewicz	Romantyzm	Idealizowany obraz szlachty (Sędzia, Podkomorzy, Gerwazy); Soplicowo jako centrum polszczyzny. Symbolika: kontusz, pas kontuszowy, tabakiera, szabla, szlachecki dwór, zajazd.	Neosarmatyzm, nostalgia za „złotą wolnością”, idealizacja przeszłości, sielskość, kult tradycji, gościnność, porządek hierarchiczny, patriotyzm.	Poemat (epopeja narodowa)
Trylogia (Ogniem i mieczem, Potop, Pan Wołodyjowski)	Henryk Sienkiewicz	Pozytywizm	Zagłoba (pijak, samochwalca), Kmicic (rycerz-patriota), Roch Kowalski; waleczność i duma. Symbolika: husaria, szabla, kontusz, oblężenie Jasnej Góry.	Mitoizacja sarmatyzmu, ostoja polskości pod zaborami, pokrzepienie serc, rycerskość, walka w obronie wiary, przedmurze chrześcijaństwa, nieufność do obcych.	Powieść historyczna
Satyry (np. Pijaństwo, Świat zepsuty)	Ignacy Krasicki	Oświecenie	Sarmata-pijak, egoista, człowiek ograniczony umysłowo, szlachcic w staromodnym kontuszu.	Krytyka wad narodowych (opilstwo, pieniactwo, marnotrawstwo), ośmieszanie tradycjonalizmu blokującego reformy, krytyka zacofania.	Satyra
Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki	Ignacy Krasicki	Oświecenie	Szlachcic źle wykształcony, próżny dłużnik, fałszywie pobożny; później przemiana w Sarmatę oświeconego (mądrego gospodarza).	Edukacja szlachty, krytyka sarmackiego wychowania i paraliżującego tradycjonalizmu, postulat „użyteczności obywatela”.	Powieść
Powrót posła	Julian Ursyn Niemcewicz	Oświecenie	Starosta Gadulski (ciemny, ksenofobiczny konserwatyzm) skontrastowany z oświeconym Podkomorzym.	Krytyka sarmatyzmu, walka z liberum veto i wolną elekcją, potępienie ksenofobii i zacofania intelektualnego, postulat reform państwa.	Komedia polityczna
Sarmatyzm	Franciszek Zabłocki	Oświecenie	Portret szlachcica bez rozumu. Symbolika: wąs, kontusz, pas, szabla.	Katalog przywar szlacheckich, zacofanie, krytyka sarmatyzmu.	Komedia
Opis obyczajów w Polsce za panowania Augusta III	Jędrzej Kitowicz	Oświecenie	Uleganie obcym modom przy zachowaniu sarmackiej powierzchowności, dekorowanie na pokaz.	Zbytek, próżność, naśladownictwo pałaców magnackich, brak poloru, opis degradacji obyczajów.	Pamiętnik / Opracowanie obyczajowe
Zemsta	Aleksander Fredro	Romantyzm	Cześnik (porywczy, gościnny), Rejent (uparty, nieustępliwy). Sarmata jako postać tragikomiczna. Symbolika: szabelka, kontusz.	Krytyka warcholstwa, skłonność do bójek i pieniactwa procesowego, honor, tradycjonalizm, duma narodowa.	Komedia
Beniowski	Juliusz Słowacki	Romantyzm	Ośmieszenie szlacheckiego parlamentaryzmu i prowincjonalizmu.	Parodia gawędy szlacheckiej, ironia wobec tradycji sarmackiej.	Poemat dygresyjny
Wesele	Stanisław Wyspiański	Młoda Polska	Postacie historyczne: Stańczyk, Hetman (Branicki). Symbolika: złoty róg vs podkowa, czapka z piór.	Chocholi taniec, mit narodowy, rozliczenie z marazmem, krytyka pozornego patriotyzmu i sarmackich upiorów.	Dramat
De origine et rebus gestis Polonorum	Marcin Kromer	Renesans	Waleczni przodkowie Sarmaci o dostojnym rodowodzie.	Mit etnogenetyczny, budowanie antycznego rodowodu Polaków, legitymizacja potęgi państwa.	Kronika historyczna
Odprawa posłów greckich	Jan Kochanowski	Renesans	Portret „nierządnego królestwa” i zdemoralizowanej elity.	Odpowiedzialność władzy przed Bogiem, przestroga przed upadkiem państwa, krytyka prywaty.	Tragedia
Przedwiośnie	Stefan Żeromski	XX-lecie międzywojenne	Zaścianek Nawłoć jako relikt sarmackiego stylu życia.	Kontrast między sarmacką utopią (beztroska, jedzenie, obyczaj) a rzeczywistością społeczną, szlacheckie cechy rewolucji.	Powieść

Kiedy zaprzestano mycia się

Strony: 1 2 3 4