Procesy o czary

Wprowadzenie

Apogeum prześladowań kobiet oskarżanych o czary miało miejsce w epoce wczesno nowożytnej (lata 1450–1750), a nie w średniowieczu, jak powszechnie się uważa. Impulsem do eskalacji histerii były czynniki społeczno-ekonomiczne, w szczególności tzw. mała epoka lodowcowa, która powodowała klęski głodu i potrzebę znalezienia kozła ofiarnego.

Fundamentalną rolę w kodyfikacji demonologii i procedur sądowych odegrał traktat Malleus Maleficarum (Młot na Czarownice) z 1487 roku, autorstwa Heinricha Kramera we współpracy z Jakobem Sprengerem. Dzieło to, przesiąknięte mizoginią i patologiczną obsesją na punkcie seksualności, stało się autorytatywnym podręcznikiem dla łowców czarownic w krajach katolickich i protestanckich. Mimo iż bulle papieskie, jak Summis desiderantes affectibus Innocentego VIII, legitymizowały prześladowania, rola Inkwizycji okazuje się bardziej złożona niż sugeruje popularny mit. Źródła wskazują, że trybunały inkwizycyjne, zwłaszcza w Hiszpanii, często działały powściągliwie, hamując masową histerię i stosując bardziej rygorystyczne procedury dowodowe niż sądy świeckie. Największa skala egzekucji miała miejsce na obszarach protestanckich, głównie w Niemczech.

Wizerunek czarownicy był konstruktem społecznym, przypisywanym głównie kobietom – często starszym, biednym i marginalizowanym. Oskarżenia opierały się na mieszance wierzeń ludowych i teologii, obejmując rzekome pakty z diabłem, udział w sabatach i szkodzenie ludziom (maleficium). Procedury „dowodowe”, takie jak próba wody czy poszukiwanie „diabelskich znamion”, miały na celu wymuszenie przyznania się do winy, często przy użyciu brutalnych tortur.

Geneza i skala polowań na czarownice

Ramy czasowe i geograficzne

Okres intensywnych polowań na czarownice w Europie datuje się na lata 1450–1750, co obala mit o ich średniowiecznym pochodzeniu. Histeria ogarnęła przede wszystkim obszary niemieckojęzyczne, Anglię, częściowo Francję i Szwajcarię, a także dotarła do Ameryki Północnej. Kraje Europy Środkowej, w tym Polska (z wyjątkiem Pomorza, Śląska i Wielkopolski), zostały dotknięte tym zjawiskiem w mniejszym stopniu. Historyk Wolfgang Behringer zidentyfikował związek między kulminacją prześladowań a okresami ekstremalnych mrozów w latach 1560–1574, 1583–1589, 1623–1630 i 1678–1698. Zjawisko zaczęło wygasać po 1730 roku, wraz ze stabilizacją klimatu i nadejściem epoki Oświecenia.

Czynniki społeczno-ekonomiczne: Mała epoka lodowcowa

Jednym z kluczowych czynników napędzających polowania na czarownice była tzw. mała epoka lodowcowa. Badacze datują jej początek na rok 1300 lub 1450, a koniec na 1770 lub 1860.

• Pogorszenie klimatu: Okres największego nasilenia złej pogody przypada na lata 1570–1630. Lata w Europie były o około 7°C chłodniejsze niż podczas średniowiecznego optimum klimatycznego.

• Skutki społeczne: Nieprzewidywalna pogoda, ekstremalnie niskie temperatury, zamarzanie kanałów, obfite opady śniegu i podtopienia prowadziły do nieudanych zbiorów, głodu i chorób bydła.

• Poszukiwanie kozła ofiarnego: W obliczu klęsk żywiołowych, przerażone społeczności próbowały odzyskać poczucie kontroli, szukając winnych, których można było oskarżyć i ukarać. Inicjatywa procesów często pochodziła „z dołu” – od chłopów, którzy domagali się od władz podjęcia działań.

Impulsy religijne i prawne

Instytucje kościelne odegrały istotną rolę w legitymizacji i kodyfikacji prześladowań.

• Bulla Super illius specula (1326/1327): Papież Jan XXII stwierdził, że czarownice należy karać jak heretyków, a główną przyczyną praktyk magicznych są demony. Zezwolił na pełne wykorzystanie procedury inkwizycyjnej przeciwko czarownicom.

• Bulla Summis desiderantes affectibus (1484): Papież Innocenty VIII, w odpowiedzi na prośbę inkwizytorów Heinricha Kramera i Jakoba Sprengera, potwierdził istnienie czarów, potępił szerzące się w Niemczech praktyki magiczne i nadał inkwizytorom szczególne uprawnienia do ich zwalczania „za wszelką cenę”. Bulla ta miała na celu usunięcie przeszkód w ich działalności, na które napotykali ze strony lokalnych władz kościelnych.

• List Papieża Mikołaja V: Przekazał on inkwizycji prawo do zajmowania się wszystkimi przypadkami praktyk magicznych, nawet jeśli nie nosiły znamion jawnej herezji.

Skala prześladowań

Dokładne liczby są trudne do ustalenia, jednak współczesne szacunki wskazują na około 90 000 procesów o czary w Europie. Szacuje się, że egzekucją zakończyła się mniej więcej połowa z nich. Mit o milionach ofiar jest uznawany za mocno przesadzony.

Malleus Maleficarum („Młot na Czarownice”): Kluczowy Traktat Demonologiczny

Traktat Malleus Maleficarum, opublikowany po raz pierwszy w 1487 roku, stał się jednym z najbardziej wpływowych i złowrogich tekstów w historii Europy, pełniąc funkcję podręcznika dla łowców czarownic przez blisko trzy stulecia.

Autorstwo i kontekst powstania

• Główny autor: Obecnie nie budzi wątpliwości, że głównym autorem dzieła był dominikański inkwizytor Heinrich Kramer (ok. 1430–1505), znany też jako Henricus Institoris.

• Rola Jakoba Sprengera: Udział drugiego wymienianego autora, Jakoba Sprengera, jest przedmiotem debaty. Część badaczy uważa, że jego wkład był minimalny i ograniczał się do napisania wstępu (Apologia auctoris) oraz użyczenia swojego nazwiska w celu podniesienia prestiżu dzieła. Inni nie negują jego współautorstwa, choć przyznają dominującą rolę Kramera.

• Motywacja Kramera: Bezpośrednią motywacją do napisania traktatu była frustracja Kramera po nieudanej próbie przeprowadzenia procesów o czary w Innsbrucku w 1485 roku. Został on oskarżony przez lokalnego biskupa Georga Golsera o nadużycia i obsesję na punkcie seksualności oskarżonych kobiet, a ostatecznie wydalony z diecezji. Malleus Maleficarum był jego odpowiedzią na krytykę i próbą ugruntowania swojej autorytetu.

Struktura i treść

Księga składa się z trzech części i stanowi kodyfikację wcześniejszych wierzeń oraz praktyk.

1. Część pierwsza: Dowodzi realności istnienia czarów, argumentując, że niewiara w nie jest herezją. Opisuje naturę czarownictwa jako pakt z diabłem, obejmujący odrzucenie wiary katolickiej i oddanie duszy oraz ciała szatanowi.

2. Część druga: Opisuje różnorodne formy maleficium (szkodliwych czarów), takie jak wywoływanie burz, niszczenie zbiorów, powodowanie chorób i impotencji. Zawiera również wskazówki, jak przeciwdziałać takim działaniom.

3. Część trzecia: Stanowi praktyczny przewodnik dla sędziów i inkwizytorów. Formułuje zasady wszczynania postępowań, prowadzenia przesłuchań, stosowania tortur w celu wymuszenia zeznań oraz wydawania wyroków.

Mizoginia i seksualizacja czarostwa

Centralnym motywem traktatu jest patologiczna nienawiść do kobiet, wynikająca z przekonania o ich rzekomej niższości.

• Kobieta jako źródło zła: Autorzy argumentowali, że kobiety są z natury bardziej podatne na pokusy Szatana z powodu słabszej wiary, pośledniego intelektu, cielesnej pożądliwości i skłonności do kłamstwa.

• Etymologia słowa femina: Kramer i Sprenger wywodzili słowo femina od fe (wiara) i minus (mniej), co miało dowodzić ich słabszej wiary.

• Obsesja seksualna: Dzieło szczegółowo opisuje rzekome akty seksualne czarownic z demonami (inkubami i sukubami). Analiza tekstu wskazuje, że jego autorzy przejawiali cechy dewiantów seksualnych, w tym sadyzm i erotomanię, tworząc naukę, którą można określić mianem „seksuologii demonologicznej”.

Wpływ i recepcja

Malleus Maleficarum odniósł ogromny sukces wydawniczy, stając się drugą po Biblii najczęściej kupowaną książką w pewnych okresach.

• Wydania: Do 1520 roku ukazało się 14 edycji, a w latach 1574–1669 kolejnych 16. Książka była popularna zarówno w krajach katolickich, jak i protestanckich.

• Autorytet prawny: Traktat leżał „na ławce każdego sędziego” i był ostatecznym, niepodważalnym autorytetem w sprawach o czary, ujednolicając praktyki sądowe w całej Europie.

• Polska edycja: Polskie tłumaczenie (a właściwie przeróbka) autorstwa prawnika Stanisława Ząbkowica ukazało się w Krakowie w 1614 roku.

• Krytyka i kontrowersje: Mimo popularności, dzieło spotkało się z krytyką. Wydział teologii Uniwersytetu w Kolonii potępił je za rekomendowanie nieetycznych i nielegalnych procedur. Inkwizycja hiszpańska w 1538 roku przestrzegła swoich członków, by nie wierzyli we wszystkie tezy zawarte w Malleusie.

Rola Kościoła i Inkwizycji

Popularny obraz Inkwizycji jako głównego motoru napędowego masowego palenia czarownic jest znacznym uproszczeniem. Źródła wskazują na bardziej zniuansowaną rolę tej instytucji.

Ewolucja stanowiska Kościoła

• Wczesne średniowiecze: We wczesnym średniowieczu Kościół podchodził do oskarżeń o czary ze sceptycyzmem. Instrukcja papieska Canon Episcopi z 906 roku zakazywała skazywania na śmierć osób podejrzanych o czary, traktując opowieści o lotach na sabaty jako iluzje i pogańskie zabobony.

• Późne średniowiecze i nowożytność: Pod wpływem presji społecznej i teologicznych reinterpretacji (m.in. św. Augustyna, który uznawał demony za realne moce), stanowisko uległo zmianie. Bulle papieskie z XIV i XV wieku ostatecznie zakwalifikowały czary jako formę herezji, co włączyło je w zakres kompetencji Inkwizycji.

Inkwizycja jako instytucja umiarkowana

Wbrew stereotypom, sądy inkwizycyjne często były bardziej powściągliwe niż sądy świeckie.

• Procedury prawne: Inkwizycja, wprowadzając sformalizowane procedury prawne, w pewnym stopniu ograniczyła samosądy i oskarżenia oparte wyłącznie na plotkach. Kobiety czasem same zgłaszały się do sądów kościelnych, by oczyścić się z fałszywych zarzutów.

• Hamowanie histerii: Inkwizycja hiszpańska jest przykładem instytucji, która aktywnie przeciwdziałała histerii.

◦ W 1526 roku generalny inkwizytor zorganizował sesję teologiczną, na której zalecono ostrożność w sprawach o czary.

◦ W regionie Zugarramurdi na początku XVII wieku, w odpowiedzi na masową psychozę, inkwizytor Alonso de Salazar y Frias przeprowadził szczegółowe śledztwo. Zbadał dowody, przeprowadził wizje lokalne i badania lekarskie, dochodząc do wniosku, że „nie znalazł najmniejszych podstaw, by sądzić, że choćby w jednym przypadku doszło do prawdziwych czarów”.

◦ W rezultacie jego raportu w 1614 roku umorzono wszystkie procesy o czary podlegające Inkwizycji hiszpańskiej, która od tego momentu nie skazała na śmierć ani jednej osoby oskarżonej o czary.

• Kary: Sądy inkwizycyjne często orzekały łagodniejsze kary niż śmierć, takie jak publiczne odrzeczenie, chłosta, grzywna czy banicja.

Porównanie skali prześladowań

Zdecydowanie największa liczba egzekucji miała miejsce w krajach protestanckich, które nie posiadały centralnej instytucji kontrolującej, jaką była Inkwizycja.

• Szacuje się, że 90% osób spalonych za czary w Europie stracono w krajach protestanckich.

• Aż 70% wszystkich ofiar pochodziło z Niemiec i Anglii. W samych Niemczech spalono około 100 tysięcy osób.

Wizerunek i identyfikacja czarownicy

Stereotyp czarownicy, utrwalony w świadomości europejskiej, był złożonym konstruktem, łączącym elementy demonologii, wierzeń ludowych i lęków społecznych.

Profil społeczny oskarżonych

Oskarżenia o czary najczęściej dotyczyły osób z marginesu społecznego.

• Płeć: Zdecydowaną większość (ok. 75-80%) oskarżonych stanowiły kobiety.

• Wiek: Przeważały kobiety starsze, które przekroczyły 50. rok życia.

• Status cywilny i społeczny: Często były to osoby niezamężne (panny lub wdowy), biedne, uzależnione od pomocy sąsiadów. Oskarżano również akuszerki, zielarki i znachorki, które posiadały wiedzę medyczną budzącą nieufność.

• Charakter: Cechą przypisywaną domniemanym czarownicom była kłótliwość, a oskarżenia często pojawiały się w kontekście sporów sąsiedzkich.

Praktyki i metody rozpoznawania

Kategoria	Opis
Pakt z Diabłem	Podstawa oskarżenia; miał polegać na wyrzeczeniu się wiary chrześcijańskiej i oddaniu duszy oraz ciała szatanowi w zamian za nadprzyrodzone moce.
Sabaty	Nocne spotkania czarownic z diabłem, odbywające się w odosobnionych miejscach (np. Łysa Góra w Polsce). Miały być parodią obrzędów chrześcijańskich, połączoną z orgiami, kanibalizmem (zwłaszcza niemowląt) i bluźnierstwami.
Maleficium	Rzucanie szkodliwych uroków na ludzi, zwierzęta i plony; wywoływanie chorób, impotencji (ligatura), klęsk żywiołowych (gradobicie, burze).
Latanie	Zdolność przemieszczania się na miotłach lub zwierzętach na sabaty, często po natarciu ciała specjalną maścią o właściwościach halucynogennych (zawierającą m.in. wilczą jagodę, szalej, tojad).
Próba wody (pławienie)	Podejrzaną wrzucano do wody. Uważano, że woda jako czysty żywioł odrzuci wspólniczkę diabła, więc unoszenie się na powierzchni było dowodem winy. Tonąca osoba była uznawana za niewinną.
Próba wagi	Opierała się na wierzeniu, że czarownice są nienaturalnie lekkie lub nic nie ważą.
Diabelskie znamię	Poszukiwanie na ciele oskarżonej (po uprzednim ogoleniu) znamion, brodawek lub blizn, które miały być znakiem paktu z diabłem. Miejsca te nakłuwano igłą; brak bólu lub krwawienia uznawano za dowód winy.
Próba łez	Wierzono, że czarownice nie potrafią płakać.
Tortury	Stosowane jako kluczowy środek „dowodowy” w celu wymuszenia przyznania się do winy i wskazania rzekomych wspólniczek. Malleus Maleficarum szczegółowo opisywał rekomendowane metody, takie jak rozciąganie na drabinie, miażdżenie kciuków czy przypalanie rozpalonym żelazem.

Studia przypadków i postacie folklorystyczne

Procesy o czary w Zielonej Górze

Zielona Góra i jej okolice były w XVII wieku sceną głośnych procesów o czary, których przebieg został udokumentowany w kronice Extract protocolli.

• Kontekst: Impulsem do histerii były liczne nieszczęścia, takie jak spustoszenia po wojnie trzydziestoletniej (1618–1648), gradobicia, wylewy Odry i pożary miasta.

• Przebieg procesów: Pierwszy proces odbył się w 1640 roku z rozkazu dowódcy szwedzkiego. Największa fala ruszyła w latach 1663–1665. W ciągu trzech lat oskarżono i stracono 23 kobiety, głównie z okolicznych wsi (m.in. z Przylepu, Nietkowa, Zawady).

• Oskarżone: Wśród ofiar znalazły się m.in. Helena Klich (spalona 10.07.1663 r.), 74-letnia Maria Wojten, Sabina Grasse (zmarła podczas tortur) oraz Elżbieta Grasse z Nietkowa, która jako jedna z nielicznych została skazana na spalenie żywcem (06.02.1665 r.).

Baba Jaga w folklorze słowiańskim

Baba Jaga jest jedną z najbardziej znanych postaci z wierzeń i folkloru słowiańskiego, odrębną od zachodnioeuropejskiego wizerunku czarownicy.

• Charakterystyka: Przedstawiana jako stara, odrażająca wiedźma o obwisłych piersiach, z jedną kościaną nogą, często niedowidząca. Mieszka w głębi lasu, w chatce na kurzej stopce. Porywa i zjada ludzi, zwłaszcza dzieci, ale sporadycznie występuje też jako postać łaskawa, pomagająca bohaterom.

• Etymologia: Imię Jaga wywodzi się od prasłowiańskiego słowa (j)ęga, oznaczającego mękę, grozę i niebezpieczeństwo, co jest powiązane z polskim słowem „jędza”.

• Interpretacje naukowe: Badacze rekonstruują jej pierwotną funkcję jako:

◦ Zdegradowane bóstwo: Władczyni zwierząt leśnych i postać związana ze światem zmarłych.

◦ Kapłanka: Odpowiedzialna za obrzędy inicjacyjne młodzieży (stąd motyw pożerania dzieci).

◦ Symbol matriarchatu: Według prof. Zygmunta Krzaka, jest to zohydzony przez męskie elity religijne obraz dawnej bogini z czasów religii matriarchalnej.

• Odpowiedniki w innych kulturach: Postać Baby Jagi ma swoje analogie w wierzeniach innych ludów, np. niemiecka Frau Holle, włoska Befana, a także grecka Kirke.