Lady Makbet – archetyp kobiety demonicznej
Lady Makbet jest jedną z najbardziej skomplikowanych postaci kobiecych w literaturze. Jej ewolucja przebiega w odwrotnym kierunku niż męża – od bezwzględnej siły do całkowitego załamania.
1. Siła napędowa zbrodni Początkowo to Lady Makbet jest silniejsza psychicznie. Jest uosobieniem „femme fatale” – kobiety przynoszącej zgubę. Gdy dowiaduje się o przepowiedni, natychmiast planuje zbrodnię, obawiając się, że natura jej męża jest „zbyt zaprawna mlekiem ludzkiej dobroci”. Aby dokonać mordu, Lady Makbet symbolicznie wyrzeka się swojej kobiecości, wzywając duchy, by „wyzuły ją z płci” i napełniły okrucieństwem.
2. Manipulatorka Zna słabe punkty męża i bezlitośnie je wykorzystuje. Zarzuca mu tchórzostwo i brak męskości, by zmusić go do działania. Jest pragmatyczna i opanowana – gdy Makbet panikuje po zabiciu króla, to ona zanosi sztylety z powrotem i planuje zrzucenie winy na strażników.
3. Tłumienie winy i samotność Lady Makbet wydaje się nie mieć sumienia, ale to tylko pozory. Tłumi w sobie poczucie winy, co prowadzi do jej izolacji. W małżeństwie następuje rozłam – początkowo byli wspólnikami („droga wielkości mojej uczestniczko”), ale później Makbet przestaje ją wtajemniczać w swoje plany (np. zabójstwo Banka), zostawiając ją samą z lękami.
4. Obłęd i śmierć Psychika Lady Makbet nie wytrzymuje napięcia. Jej wina objawia się w somnambulizmie (lunatykowaniu).
• Motyw rąk: W swoich majaczeniach nieustannie wykonuje gest umywania rąk, próbując zmyć wyimaginowaną krew („Precz, przeklęta plamo!”), której zapach i widok ją prześladują.
• Lęk przed ciemnością: Kiedyś wzywała noc, by ukryła zbrodnię, pod koniec życia boi się ciemności i musi mieć przy sobie światło. Ostatecznie popełnia samobójstwo, stając się ofiarą własnej ambicji i zbrodni, do której popchnęła męża.
Małżeństwo Makbetów to „naczynia połączone”. Na początku ona dominuje i popycha go do zła, a on jest pełen wątpliwości. Z czasem role się odwracają: Makbet staje się bezwzględnym, krwawym tyranem działającym automatycznie, podczas gdy Lady Makbet zapada się w sobie pod ciężarem wyrzutów sumienia, tracąc zmysły. Ich tragedia pokazuje destrukcyjną siłę niepohamowanej ambicji, która niszczy nie tylko ich ofiary, ale i ich samych.
Arsenał manipulacji Lady Makbet
Lady Makbet manipuluje mężem przed zabójstwem Dunkana, wykorzystując dogłębną znajomość jego charakteru oraz szereg technik psychologicznego nacisku, od kwestionowania jego męskości po szantaż emocjonalny.
Oto główne metody jej manipulacji:
1. Atakowanie męskości i odwagi To najskuteczniejsza broń Lady Makbet. Wiedząc, że Makbet jest cenionym rycerzem, uderza w jego dumę, zarzucając mu tchórzostwo,.
• Wytyka mu brak męstwa, sugerując, że lęk powstrzymuje go przed sięgnięciem po to, czego pragnie.
• Stawia znak równości między dokonaniem zbrodni a byciem prawdziwym mężczyzną. Mówi wprost: „Gdy chciałeś zrobić to – byłeś mężczyzną prawdziwym”.
• Szydzi z jego wahań, pytając retorycznie: „Żołnierzem jesteś, a tchórzysz?”. Porównuje go do „kota z przysłowia”, który chciałby zjeść rybę, ale boi się zamoczyć łapy.
2. Szantaż emocjonalny i deklaracja bezwzględności Lady Makbet używa drastycznych obrazów, aby zawstydzić męża swoją własną determinacją i pokazać, czym jest dotrzymywanie słowa.
• W słynnym monologu wyznaje, że choć wie, jak słodko jest karmić dziecko, byłaby gotowa wyrwać pierś z jego ust i „roztrzaskać czaszkę”, gdyby zobowiązała się do tego tak, jak Makbet zobowiązał się do zdobycia korony,. Ten brutalny kontrast ma na celu złamanie oporu męża poprzez ukazanie jego postawy jako słabej i chwiejnej w porównaniu z jej „niezłomną wolą”.
3. Wykorzystanie ambicji Makbeta Lady Makbet doskonale zna naturę męża – wie, że pragnie on wielkości i władzy, ale brakuje mu „niezbędnej domieszki zła”, by po nie sięgnąć nieuczciwymi metodami,.
• Postanawia „przelać swój duch” w jego ucho, by rozwiać skrupuły, które oddalają go od korony.
• Podsyca jego ambicje, czyniąc z nich motor napędowy działań, których on sam lęka się podjąć,.
4. Przejęcie kontroli i bagatelizowanie konsekwencji Lady Makbet przyjmuje rolę stratega, zdejmując z męża ciężar planowania zbrodni, co ułatwia mu podjęcie decyzji.
• Instruuje go, jak ma się zachowywać, by nie wzbudzić podejrzeń: ma „wypogodzić spojrzenie” i wyglądać jak „niewinny kwiat”, pod którym kryje się wąż,.
• Opracowuje szczegóły morderstwa (upicie strażników) i zapewnia, że wina spadnie na nich.
• Bagatelizuje moralny i fizyczny ciężar zbrodni, twierdząc, że „kilka kropel wody” wystarczy, by oczyścić ich z plamy tego czynu i uczynić go „lekkim”,.
Dzięki tym zabiegom Lady Makbet staje się „katalizatorem” działań męża. Jej manipulacja polega na stłumieniu w Makbecie głosu sumienia i wrażliwości, a zastąpieniu ich bezwzględnym dążeniem do celu, do czego sama przygotowuje się, wzywając duchy, by „wyzuły ją z płci” i napełniły okrucieństwem
Somnambulizm i obłęd Lady Makbet
Narastające poczucie winy Lady Makbet objawiało się poprzez szereg symptomów somnambulicznych (lunatycznych) oraz towarzyszących im zaburzeń zachowania, które ostatecznie doprowadziły do jej obłędu. Objawy te były zewnętrznym wyrazem tłumionych lęków i wyrzutów sumienia, których nie była w stanie udźwignąć na jawie.
Oto szczegółowe objawy somnambuliczne i psychiczne Lady Makbet:
• Obsesyjne mycie rąk: Jest to najbardziej charakterystyczny objaw jej obłędu. Lady Makbet w swoich majaczeniach nieustannie wykonuje gest pocierania dłoni, próbując zmyć z nich wyimaginowaną krew. Jest to dramatyczny kontrast wobec jej wcześniejszej postawy, gdy twierdziła, że „kilka kropel wody” wystarczy, by oczyścić ich z winy. Teraz jednak postrzega te plamy jako nieusuwalne („Precz, przeklęta plamo!”).
• Halucynacje zmysłowe (wzrokowe i węchowe): Bohaterka nie tylko widzi krew na swoich rękach, ale również czuje jej zapach, którego – jak jej się wydaje – nie są w stanie usunąć żadne „wonności Arabii”. Widzi także urojone duchy pomordowanych ofiar.
• Lęk przed ciemnością: Lady Makbet odczuwa paniczny strach przed mrokiem, co zmusza ją do nieustannego posiadania przy sobie światła (świecy). Dama dworu relacjonuje, że królowa rozkazuje, aby światło stało przy jej łóżku przez cały czas.
• Nieświadome wyjawianie tajemnic (Mówienie przez sen): Podczas lunatykowania Lady Makbet mówi do siebie i prowadzi dialogi z nieobecnym mężem. W swoich wypowiedziach wraca do popełnionych zbrodni, wspominając morderstwo króla Dunkana, zabójstwo Banka oraz rzeź rodziny Makdufa. W ten sposób, w stanie nieświadomości, zdradza otoczeniu (lekarzowi i damie dworu), że ona i Makbet są sprawcami tych czynów.
• Pisanie listów: W stanie snu Lady Makbet siada również do pisania listów, co jest kolejnym przejawem jej niepokoju i próbą uzewnętrznienia dręczących ją myśli, po czym pieczętuje je i wraca do łóżka.
• Krążenie po zamku: Bohaterka wstaje z łóżka, narzuca na siebie szlafrok i wędruje nocami po pustych komnatach, będąc pogrążona w głębokim, patologicznym śnie.
Lekarz obserwujący te zachowania stwierdza, że są to „czyny sprzeczne z naturą”, wynikające z „zamącenia” umysłu, i że Lady Makbet potrzebuje bardziej pomocy duchowej (księdza) niż medycznej. Te somnambuliczne epizody są dowodem na to, że mimo początkowej bezwzględności, psychika Lady Makbet załamała się pod ciężarem współudziału w zbrodniach
Tragedia macierzyństwa i ambicja Lady Makbet
W Akcie I, scenie 7, kiedy próbuje przekonać męża do dotrzymania obietnicy zabicia króla, mówi wstrząsające słowa:
„Byłam karmicielką i wiem, jak to słodko / Kochać niemowlę, które się piersią poi; / Lecz gdyby ślubowała, jak ty, wyrwałabym / Była sutek z bezzębnych dziąseł / I roztrzaskałabym czaszkę o kamienie.”
To sugeruje, że Lady Makbet urodziła dziecko i karmiła je piersią, ale dziecko to najprawdopodobniej zmarło w niemowlęctwie (co w tamtych czasach zdarzało się często). Ta trauma po stracie dziecka jest często wykorzystywana przez reżyserów do wytłumaczenia jej goryczy, pustki i chorobliwej ambicji.
Strata dziecka jest kluczowym, choć traumatycznym elementem biografii i psychiki Lady Makbet, który determinuje jej działania i postawę.
Oto szczegółowy wpływ tego wydarzenia na bohaterkę:
1. Źródło frustracji i „klęska” kobiecości Lady Makbet jest przedstawiana jako kobieta niespełniona w roli matki. Z treści dramatu wynika, że Makbetowie mieli kiedyś dziecko (syna), ale je stracili.
• Jan Kott interpretuje jej żądzę władzy jako formę kompensacji. Lady Makbet „mści się za swoją klęskę kochanki i matki”, a jej wnętrze, po wypaleniu uczuć macierzyńskich, wypełnia pusta ambicja.
• Niemożność posiadania potomstwa (lub jego utrata) jest wskazywana jako przyczyna głębokiej frustracji kobiety oraz złości jej męża.
2. Przekucie bólu w bezwzględność i manipulację Bohaterka wykorzystuje swoje doświadczenie macierzyństwa jako narzędzie retoryczne, by zmusić Makbeta do zbrodni.
• W słynnym monologu przywołuje obraz karmienia piersią, aby udowodnić swoją determinację. Mówi, że zna słodycz kochania dziecka, które się karmi, ale gdyby zobowiązała się do czynu tak jak Makbet, byłaby gotowa „wyrwać pierś z ust nadstawionych” i „roztrzaskać czaszkę” własnemu dziecku.
• Ten drastyczny obraz ma na celu zawstydzenie męża i wykazanie, że jej wola jest silniejsza od instynktów naturalnych i sentymentów.
3. Zazdrość i ambicja zastępcza Utrata dziecka wpływa na relacje Lady Makbet z otoczeniem.
• Źródła sugerują, że bohaterka zazdrości Lady Makduf, która cieszy się synkiem, podczas gdy Makbetowie cierpią z powodu „bezowocnej korony” i braku dziedzica.
• Wobec braku potomstwa, Lady Makbet przelewa całą energię na karierę męża. Pragnie jego wywyższenia i korony, traktując władzę jako najwyższe dobro, które może wypełnić pustkę w ich życiu,.
Strata dziecka odczłowiecza Lady Makbet w tym sensie, że pozwala jej „wyzuć się z płci” i odrzucić wrażliwość, zastępując ją chorobliwą ambicją i okrucieństwem, co ostatecznie prowadzi ją do obłędu.
fAInelekcje 