Nawiązania do „Makbeta” W. Szekspira

Motyw Makbeta Williama Szekspira jest jednym z najczęściej wykorzystywanych toposów w kulturze. Historia o chorej ambicji, zbrodni, która pociąga za sobą kolejne, oraz o niszczącym poczuciu winy stała się uniwersalnym archetypem.

Literatura polska

Najsłynniejszym polskim dziełem korespondującym z Makbetem jest „Balladyna” Juliusza Słowackiego. Podobieństwa są uderzające i celowe:

• Zbrodnia rodzi zbrodnię: Główna bohaterka, podobnie jak Makbet, zabija, by zdobyć władzę (siostrę Alinę), a potem musi eliminować kolejnych świadków i wrogów, by utrzymać się na tronie.
• Motyw krwawego znamię: Lady Makbet nie może zmyć urojonej krwi z rąk, natomiast Balladyna nosi na czole krwawą plamę, której nie da się usunąć.
• Siły nadprzyrodzone: W obu utworach wiedźmy lub postacie fantastyczne (Goplana, Skierka) ingerują w losy bohaterów i manipulują nimi.

Najważniejsze motywy: „Makbet” vs „Balladyna”

Motyw	„Makbet” (W. Szekspir)	„Balladyna” (J. Słowacki)
Władza	Traktowana jako przeznaczenie lub najwyższy cel. Makbet płaci za nią utratą człowieczeństwa i spokojnego snu.	Sposób na wyjście z biedy i osiągnięcie statusu. Balladyna chce władzy, by nie musieć przed nikim klękać.
Wina i sumienie	Wewnętrzne: Makbet widzi ducha Banka i zakrwawiony sztylet. Cierpi na bezsenność (zabił sen).	Zewnętrzne: Krwawa plama na czole Balladyny, której nie da się zmyć. Jest to piętno widoczne dla innych.
Rola Kobiet	Lady Makbet – inicjatorka zbrodni, która ostatecznie popada w obłęd i popełnia samobójstwo.	Balladyna – sama jest sprawczynią; postać Matki (Wdowy) jako ofiary i jedynej osoby znającej naturę córki.
Przepowiednia	Słowa wiedźm są iskrą, ale Makbet ma wolną wolę (choć interpretuje je na swoją korzyść).	Zbieg okoliczności i ingerencja Goplany (konkurs malin) popychają Balladynę do pierwszej zbrodni.
Sprawiedliwość	Przywrócona przez ludzi (wojska pod wodzą Malkolma i Macduffa). Zło zostaje pokonane mieczem.	Wymierzona przez siły wyższe (piorun). Ludzki sąd nie byłby w stanie dosięgnąć królowej.
Wspólnik	Małżonkowie wspólnie planują zbrodnię, ale z czasem ich relacja się rozpada przez strach i izolację.	Kostryn pomaga Balladynie w walce o tron, ale zostaje przez nią otruty – Balladyna nie ufa nikomu.

Literatura światowa

• „Trzy wiedźmy” (Wyrd Sisters) – Terry Pratchett: Powieść ze „Świata Dysku”, która jest genialną parodią Makbeta. Mamy tu trzy czarownice, ducha zamordowanego króla i rozgrywki o tron, ale wszystko podane w humorystycznym, satyrycznym stylu.
• „Makbet” – Jo Nesbø: Słynny autor kryminałów napisał współczesną wersję dramatu osadzoną w latach 70. w mrocznym, skorumpowanym mieście, gdzie Makbet jest szefem jednostki specjalnej policji.
• „Jakiś potwór tu nadchodzi” (Something Wicked This Way Comes) – Ray Bradbury: Tytuł powieści to cytat z wypowiedzi jednej z wiedźm w Makbecie. Książka porusza temat kuszenia złem i spełniania ukrytych pragnień za wysoką cenę.

Film i seriale

Kino często czerpie z Szekspira, przenosząc akcję w inne realia:

• „Tron we krwi” (1957) – Akira Kurosawa: Przeniesienie akcji Makbeta do feudalnej Japonii. Zamiast szkockiego lorda mamy samuraja, a zamiast wiedźm – leśnego ducha. To jedno z najwybitniejszych wizualnie nawiązań w historii kina.

• „House of Cards”: Relacja Franka i Claire Underwoodów to nowoczesna interpretacja związku Makbeta i Lady Makbet. Oboje są bezwzględni, żądni władzy i wzajemnie napędzają swoje ambicje. Claire, podobnie jak Lady Makbet, często jest tą bardziej wyrachowaną i „zimną” stroną duetu.
• „Król Lew” (Disney): Choć główną inspiracją jest Hamlet, postać Skazy (Scar) ma w sobie wiele z Makbeta (i Ryszarda III) – zabija prawowitego króla, by przejąć tron, a jego rządy doprowadzają krainę do ruiny (metafora wyjałowionej ziemi znana z Szekspira).

Psychologia i język

Sztuka ta przeniknęła również do języka potocznego i nauki:

• Efekt Lady Makbet: W psychologii termin ten oznacza dążenie do „zmycia” z siebie winy poprzez fizyczne mycie rąk lub dbanie o czystość. Badania wykazały, że ludzie, którzy czują się winni, częściej sięgają po środki czystości.
• „Szkocka sztuka” (The Scottish Play): W środowisku teatralnym istnieje przesąd, że wypowiedzenie tytułu Makbet w teatrze przynosi pecha. Dlatego aktorzy (szczególnie w krajach anglosaskich) używają eufemizmu „Szkocka sztuka”.

---

Podsumowanie motywów (jak rozpoznać nawiązanie?)

Jeśli w jakimś dziele kultury widzisz poniższe elementy, prawdopodobnie jest to aluzja do Makbeta:

1. Las, który się porusza (nawiązanie do lasu Birnam).
2. Krew, której nie da się zmyć (symbol nieusuwalnej winy).
3. Przepowiednia, która jest dwuznaczna i prowadzi bohatera do zguby.
4. Żona/Partnerka, która kwestionuje męskość bohatera, by popchnąć go do zbrodni.

Strony: 1 2 3 4 5 6 7 8 9