Informacje wstępne
Streszczenie
Kluczowe informacje o utworze: „Makbet”
| Kategoria | Informacje |
| Autor | William Szekspir (najwybitniejszy dramaturg elżbietański). |
| Data powstania | Około 1606 roku (napisany prawdopodobnie dla króla Jakuba I). |
| Rodzaj | Dramat |
| Gatunek | Tragedia szekspirowska (łamie zasady klasyczne, np. zasadę trzech jedności). |
| Miejsce akcji | Głównie Szkocja (zamek Inverness, Forres, Dunzynan) oraz krótki epizod w Anglii. |
| Czas akcji | XI wiek (akcja obejmuje kilkanaście lat, choć w dramacie wydaje się płynąć szybciej). |
| Główny bohater | Makbet – na początku dzielny wódz, który pod wpływem ambicji staje się tyranem i mordercą. |
| Główne motywy | Ambicja, wina i kara, walka dobra ze złem, natura zła, rola przeznaczenia. |
| Główne postacie | Lady Makbet, Banko, Dunkan, Macduff, Trzy Wiedźmy. |
Konteksty
Zrozumienie Makbeta wymaga osadzenia go w kilku kluczowych kontekstach. Szekspir nie pisał w próżni – na kształt dramatu wpłynęła polityka, ówczesne wierzenia oraz filozofia epoki elżbietańskiej i jakubowskiej.
Kontekst historyczny
- Panowanie Jakuba I Stuarta: Sztuka powstała ok. 1606 roku, krótko po tym, jak król Szkocji Jakub VI został królem Anglii (jako Jakub I). Szekspir chciał uhonorować nowego władcę, który był mecenasem jego trupy teatralnej (The King’s Men).
- Rodowód króla: W sztuce szlachetny Banko jest przodkiem rodu Stuartów. Szekspir celowo zmienił źródła historyczne (w których Banko był wspólnikiem Makbeta), by wybielić przodka swojego króla i ukazać go jako ofiarę.
- Spisek prochowy (1605): Rok przed powstaniem sztuki w Anglii udaremniono zamach na króla i parlament (słynny spisek Guya Fawkesa). W kraju panowała atmosfera strachu przed królobójstwem. Makbet jest więc politycznym ostrzeżeniem – ukazuje królobójstwo jako czyn potworny, niszczący nie tylko mordercę, ale i całe państwo.
Kontekst kulturowy i obyczajowy
- Wiara w czarownice (Demonologia): W czasach Szekspira wiara w magię była powszechna i traktowana śmiertelnie poważnie. Sam król Jakub I napisał traktat „Daemonologie” i uważał się za eksperta od walki z czarami. Sceny z wiedźmami nie były dla ówczesnych widzów bajką, lecz elementem grozy realizmu.
- Boskie prawo królów: Wierzono, że władca jest pomazańcem bożym. Podniesienie ręki na króla było nie tylko przestępstwem, ale świętokradztwem i grzechem przeciwko samemu Bogu.
Kontekst filozoficzny
- Wielki Łańcuch Bytu: Według ówczesnej filozofii świat był idealnie uporządkowaną hierarchią (Bóg → Aniołowie → Król → Ludzie → Zwierzęta). Zabicie króla (szczebla wyższego) przez poddanego (szczebel niższy) burzyło harmonię całego kosmosu.
- Przykład w tekście: Dlatego po śmierci Duncana w świecie natury dzieją się rzeczy nienaturalne (konie zjadają się nawzajem, w dzień panuje ciemność). Zbrodnia moralna wywołuje chaos w przyrodzie.
- Fatum a wolna wola: Dramat stawia pytanie, czy Makbet był skazany na zbrodnię przez przepowiednię, czy dokonał wolnego wyboru. Kontekst ten nawiązuje do debat teologicznych o predestynacji (przeznaczeniu).
Kontekst literacki
- Tragedia szekspirowska: Utwór realizuje model tragedii, w której wybitna jednostka upada z powodu własnej namiętności (w tym przypadku: chora ambicja).
- Kroniki Holinsheda: Szekspir czerpał fabułę z „Kronik Anglii, Szkocji i Irlandii” Raphaela Holinsheda. Nie trzymał się jednak faktów kurczowo – w rzeczywistości historyczny Makbet był dość skutecznym i sprawiedliwym władcą, panującym przez wiele lat, a nie krwawym tyranem, jak przedstawia to dramat.
Kontekst psychologiczny (ponadczasowy)
Choć nie jest to kontekst historyczny, jest kluczowy dla współczesnego odbioru:
- Spiral zbrodni: Mechanizm psychologiczny, w którym jedno kłamstwo/zbrodnia wymusza kolejne, by ukryć to pierwsze.
- Psychosomatyka winy: Obłęd Lady Makbet (mycie rąk, lunatykowanie) to genialne studium tego, jak wyparta wina niszczy ludzką psychikę. Szekspir intuicyjnie opisał zjawiska, które wieki później badała psychoanaliza.
Kontekst polski
W polskiej szkole Makbeta niemal zawsze omawia się w kontekście „Balladyny” Juliusza Słowackiego.
- Słowacki świadomie nawiązywał do Szekspira, tworząc „polskiego Makbeta w spódnicy”.
- Porównuje się funkcjonowanie wiedźm (Makbet) vs Goplany (Balladyna) oraz motyw nieusuwalnej plamy (krew na rękach vs krwawe znamię na czole).
Znajomość tych kontekstów (zwłaszcza Wielkiego Łańcucha Bytu i boskiego prawa królów) jest niezbędna, by w pełni zrozumieć, dlaczego zabicie Duncana nie jest w dramacie zwykłym morderstwem, ale katastrofą kosmiczną.
fAInelekcje 