Motyw literacki (lub topos) to powtarzalny element świata przedstawionego (np. postać, przedmiot, sytuacja, zdarzenie, krajobraz) o ustalonej i symbolicznej wymowie, który występuje w różnych epokach, gatunkach i kulturach.
Motywy są budulcem fabuły i sensu dzieła. To one pozwalają na porównywanie utworów na przestrzeni wieków, ponieważ każdy autor, używając tego samego motywu (np. motywu wędrówki), nadaje mu nowe znaczenie.
Przykłady: motyw Arkadii (raju), motyw wędrowca, motyw zbrodni i kary.
Dlaczego maturzysta musi znać motywy?
Znajomość motywów to absolutna podstawa maturalnego myślenia o literaturze, ponieważ motyw pełni funkcję łącznika między epokami, umożliwiając osiągnięcie najwyższego poziomu analizy.
1. Budowanie argumentów porównawczych
Egzamin maturalny (zarówno ustny, jak i pisemny) wymaga zestawiania tekstów i ukazywania ewolucji tematów. Motyw stanowi gotową oś porównania.
Przykład: Możesz zestawić motyw cierpienia niezawinionego (motyw Hiobowy) u Kochanowskiego w Trenach (kontekst religijny) z cierpieniem w obozie u Borowskiego (kontekst historyczny), pokazując, jak ten sam motyw zmienia swój charakter na przestrzeni wieków – od cierpienia metafizycznego do fizjologicznego.
2. Odkrywanie kontekstów
Motyw jest najprostszą drogą do zidentyfikowania kontekstu dzieła.
Jeśli widzisz motyw samotnego buntownika, wiesz, że musisz sięgnąć po kontekst romantyczny (Konrad, Kordian) lub egzystencjalny (Dr Rieux w Dżumie).
Jeśli widzisz motyw naukowca, automatycznie włączasz kontekst scjentystyczny (Wokulski) lub filozoficzny (granice poznania w Solaris).
3. Szybkie rozpoznawanie tematu
Motyw to słowo klucz w temacie maturalnym. Zamiast zastanawiać się nad treścią, od razu identyfikujesz problem. Jeśli temat brzmi: „Motyw Domu jako symbol wartości w literaturze…”, natychmiast sięgasz po lektury realizujące motyw Arkadii (Pan Tadeusz, Nad Niemnem) i te, które pokazują utratę domu (Inny świat, Borowski).
Podsumowując: Znajomość motywów zamienia maturzystę z opowiadacza fabuły w analityka potrafiącego łączyć literaturę w spójną całość idei i symboli.
Zestawienie wybranych motywów:
| MOTYW | LEKTURA | KONTEKSTY | FILM | INNY TEKST KULTURY |
| cierpienie | Jan Kochanowski, Treny; Adam Mickiewicz, Dziady cz. III; Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu. | Religijny (Hiobowy, Mesjański), Egzystencjalny (absurd, beznadzieja), Historyczny (obóz, martyrologia). | v | v |
| bunt | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (Konrad); Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara (Raskolnikow); Albert Camus, Dżuma (Rieux, Tarrou). | Prometejski, Filozoficzny (nihilizm, egzystencjalizm), Religijny (teodycea). | n | n |
| samotność | Bolesław Prus, Lalka (Wokulski, Rzecki); Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara; Albert Camus, Dżuma. | Psychologiczny, Egzystencjalny (lęk, alienacja), Społeczny (wykluczenie). | x | x |
| wina i kara | Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara; Zofia Nałkowska, Granica; Adam Mickiewicz, Dziady cz. II. | Moralny (etyka), Religijny (chrześcijański), Psychologiczny (wyrzuty sumienia, wyparcie). | Krzysztof Kieślowski, Dekalog V (Krótki film o zabijaniu): Kontekst winy i kary oraz problemu moralnego przekraczania granic w społeczeństwie. | n |
| zbrodnia | Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara; Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu | Filozoficzny (przekroczenie prawa), Moralny (granice), Historyczny (totalitaryzm). | Krzysztof Kieślowski, Dekalog V (Krótki film o zabijaniu): Kontekst winy i kary oraz problemu moralnego przekraczania granic w społeczeństwie. | c |
| pamięć | Bolesław Prus, Lalka (Rzecki, jego wspomnienia); Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz; Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat. | Historyczny (obowiązek wobec przeszłości), Psychologiczny (trauma), Teoretycznoliteracki (narracja retrospektywna). | ||
| zwątpienie/kryzys | Jan Kochanowski, Treny; Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (Konrad); Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara. | Religijny (teodycea), Filozoficzny (nihilizm), Psychologiczny. | ||
| szaleństwo | Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara; Juliusz Słowacki, Kordian; George Orwell, Rok 1984. | Psychologiczny (załamanie), Społeczny (szaleństwo systemu), Romantyczny (wyjątkowość jednostki). | ||
| nadzieja | Albert Camus, Dżuma (wiara w sens walki); Stanisław Lem, Solaris (oczekiwanie Krisa); Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz. | Egzystencjalny, Religijny (zbawienie), Romantyczny (odzyskanie niepodległości). | ||
| godność | Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat; Albert Camus, Dżuma. | Etyczny (granica człowieczeństwa), Filozoficzny (egzystencjalizm). | ||
| lekarz | Albert Camus, Dżuma (Dr Rieux); Stefan Żeromski, Ludzie bezdomni (Dr Judym). | Etyczny (powołanie), Społeczny (praca u podstaw), Prometejski. | ||
| degradacja człowieczeństwa | Tadeusz Borowski, Proszę państwa do gazu; Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat. | Historyczny (totalitaryzm), Moralny (zniewolenie), Psychologiczny. | ||
| pielgrzym | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (Konrad – zesłaniec), Sonety krymskie; Juliusz Słowacki, Kordian (podróż). | Romantyczny, Historyczny (emigracja), Symboliczny (droga do dojrzałości). | ||
| los/przeznaczenie | Jan Kochanowski, Odprawa posłów greckich (Troja); Sofokles, Antygona; Zofia Nałkowska, Granica (determinacja). | Starożytny (tragizm), Filozoficzny (determinacja, fatalizm). | Auguste Rodin, Myśliciel: symbolizuje uniwersalny trud myślenia, dylematy i zmaganie się człowieka z własnym losem. | |
| wolność | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III; George Orwell, Rok 1984; Gustaw Herling-Grudziński, Inny świat. | Polityczny (opresja), Filozoficzny (egzystencjalizm), Moralny (wybór). | ||
| maska | Witold Gombrowicz, Ferdydurke. | Teoretycznoliteracki (groteska), Filozoficzny (Forma, sztuczność, alienacja). | ||
| starość | Bolesław Prus, Lalka (Rzecki, jego wspomnienia i nostalgia). | Filozoficzny (przemijanie), Psychologiczny (samotność), Społeczny (bezcelowość). | ||
| prawda/kłamstwo | George Orwell, Rok 1984 (Ministerstwo Prawdy); Zofia Nałkowska, Granica. | polityczny (propaganda), Etyczny (granice kompromisu), Psychologiczny (wyparcie). | ||
| bohater romantyczny | Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (Konrad); Juliusz Słowacki, Kordian. | Estetyczny (romantyzm), Psychologiczny (indywidualizm, nieszczęśliwa miłość), Mesjański. | ||
| nieszczęśliwa miłość | Bolesław Prus, Lalka (Wokulski – Izabela); Juliusz Słowacki, Kordian (Laura). | Romantyczny (werteryzm), Społeczny (bariery klasowe), Psychologiczny (idealizacja) | Krzysztof Kieślowski, Trzy kolory: Niebieski: Motyw samotności i odzyskiwania wolności po utracie rodziny, a także nieszczęśliwej miłości i traumy. | |
| miłość tragiczna | Sofokles, Antygona (Antygona i Hajmon); Zofia Nałkowska, Granica (Zenon i Elżbieta/Justyna). | Filozoficzny (fatalizm), Etyczny (konflikt wartości), Psychologiczny (wina, zdrada). | ||
| matka | Lament świętokrzyski; Adam Mickiewicz, Dziady cz. III (Matka Polka); | Religijny (Mater Dolorosa), Archetypowy (opiekunka, cierpiąca), Społeczny (rola w niewoli). | Louise Bourgeois, Maman : Rzeźba gigantycznego pająka, symbolizująca ambiwalentny archetyp Matki – opiekunki i opresora. | |
| żona | Ignacy Krasicki, Żona modna; Bolesław Prus, Lalka; Zofia Nałkowska, Granica. | Społeczny (kontrakt ekonomiczny), Oświeceniowy (krytyka wad), Moralny. | ||
| wzorce kobiece | Bolesław Prus, Lalka (Izabela – femme fatale, Stawska – idealistka); Maria Konopnicka, Mendel Gdański (rola w rodzinie). Sofokles, Antygona (feministka) | Społeczny (rola kobiety w epoce), Feministyczny (ograniczenia), Romantyczny (idealizacja). | ||
| dziecko/dzieciństwo | Jan Kochanowski, Treny (Urszulka); Witold Gombrowicz, Ferdydurke (upupianie). | Psychologiczny (niewinność), Filozoficzny (Forma), Biograficzny (Kochanowski). | ||
| rodzina | Władysław Reymont, Chłopi (rodzina Borynów). | społeczny (tradycja, majątek), Literacki (Arkadii), Etyczny (konflikty pokoleń). | ||
| zdrada | Zofia Nałkowska, Granica; Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz (konflikt Stolnika), Mit o Labdakidach – Polinejkes, Biblia – Judasz | |||
| pożądanie | Władysław Reymont, Chłopi (Jagna); Bolesław Prus, Lalka (Wokulski). | naturalistyczny (instynkty), Psychologiczny (Freudyzm), Moralny (grzech). | ||
| dom | Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz; Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem, Stefan Żeromski, Przedwiośnie | Kulturowy (Arkadii), Symboliczny (bezpieczeństwo, tradycja), Historyczny (utracony dom) Filozoficzny (idealizacja) | ||
| ojciec | Jan Kochanowski, Treny; Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz (Jacek Soplica); Sofokles, Antygona (Kreon). | Archetypowy (autorytet), Moralny (wina), Psychologiczny. | ||
| kobieca siła | Sofokles, Antygona; Władysław Stanisław Reymont, Chłopi. | Etyczny (sprzeciw), Feministyczny, Społeczny (przetrwanie). | ||
| wierność | Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz (Zosia, Tadeusz); Sofokles, Antygona. | Etyczny (zasady), Romantyczny (miłość), Religijny (prawo boskie). | ||
| dziedzictwo | Eliza Orzeszkowa, Nad Niemnem (grób Jana i Cecylii); Adam Mickiewicz, Pan Tadeusz (spadek, tradycja). | Historyczny (pamięć), Społeczny (szlachta), Kulturowy (wartości). | ||
| idealizacja miłości | Bolesław Prus, Lalka (Wokulski); Juliusz Słowacki, Kordian. | Romantyczny (Werteryzm), Psychologiczny (iluzja). |
Stabat Mater
Wprowadzenie: Postać Matki opłakującej syna jest stałym motywem polskiej literatury martyrologicznej, lecz jej funkcja i emocje różnią się w zależności od epoki. Porównanie Matki z „Elegii o… [chłopcu polskim]” z Matką w Dziadach cz. III A. Mickiewicza ujawnia przejście od ideologii do traumy.
| Cecha / Funkcja | Matka w „Elegii o… [chłopcu polskim]” (Baczyński) | Matka w Dziadach cz. III (np. matka Rollisona) |
| Funkcja w utworze | Adresatka apostrofy; symbol opłakującej Ojczyzny i świadomej tragizmu. | Postać fabularna; uosobienie ofiary carskich prześladowań i udręki. |
| Charakter cierpienia | Cierpienie duchowe, egzystencjalne; poczucie, że syn umarł bez chwały, skazany na zniszczenie („czoło / jak biały obłok” – symbol zniknięcia). | Cierpienie fizyczne i psychiczne wynikające z utraty (ślepa i torturowana matka) oraz niesprawiedliwości. |
| Sens Ofiary | Brak wyraźnego, pocieszającego sensu (tragizm bez odkupienia). Trauma. | Uzasadniony ideą Mesjanizmu; cierpienie syna jest ceną wolności Polski i świata. |
| Rola Historyczna | Bierna, ale świadoma ofiara katastrofy. | Aktywna w swoim bólu, szuka sprawiedliwości; jest próbą sumienia narodu. |
Eksportuj do Arkuszy
Podsumowanie: O ile matka Rollisona czerpała siłę z idei i była symbolem heroicznym, o tyle Matka w elegii Baczyńskiego jest symbolem beznadziejnej, powszechnej żałoby. W poezji Baczyńskiego miłość i wiara matki nie są w stanie zatrzymać historii, a jej ból jest świadectwem totalnej klęski.
fAInelekcje 